This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
at|http : //books . qooqle . com/
r
^.
■\f
T>
•SYLLOGE
AEVl ROMANAE REl PUBLICAE USQUE AD C. lULlUM CAESAREM
PLENISSIMA
EDIOIT
RAPHAEL GARRUCCIUS
::; ^J
AUGUSTAE TAURINORUM
EX R. OFFICINA I. B. PARAVIAE ET 30C. M DCCC LXXV.
PROPRlBTl LETTERARU
mm
Fragmentum Fasf. Consul. ihventum ad Antium Kal, lun. MDCCCXLVI.
^ AMERINVS. C. POPPAEVS
AEVS. SECVND. M. PAPIVS. MVXri
.'o ELIVS. DOLABELL. C. sILANVS
. . EX. LENTVLVS. Q. IVNIVS. BLAESVS . STAmiVS. TAVRVS. M. AEMILIVS. LEPID GERMANICVS. CAESAR. C. FONTEIVS
SVF. C. VISELLIVS. VARRO L. MVNATIVS. PLANCVS. C. SILIVS A. CAECINA. LABGVS / <- SEX. APPVLEIVS. SEX. POMPEIVS
/ DRVSVS. CAESAR. C. NORBANVS. FLACCVS
SVF. M. SILANVS SISENNA. STATILIVS. TAVBVS. L. SCRIBONIVS
SVF. C. VntlVS. LIBO. G. POMPEIVS. GRAECINA C. CAELIVS. L. POMPONIVS. FLACCVS
SVF. C. VBIVS. MARSVS. L. VOLVSEIVS. PROCVL TI. CAESAR. AVG. m. GERMANIC. CAESAR. ff.
L. SEIVS. TVBERO. m. K. MAUS
BGVLVS. K. AVGVST
IVS. GALL
Ait. pal. rwn. 1. 10. p^ I. 3.
^-
'*-.r^.
-^— r
1
Itai
:art
■ersi
^^1
G-3
PRAEFATIO
Olim cum de palaeographia et orthographia veterum latinorura in Academia romana quaedam in Ritschelii canones de ea re nuper editos disseruissem, comprobassentque qui aderant socii doctissimi, eorum voluntate et sufiFragio factum est, ut de con- ficienda Sylloge inscriptionum cogitarem, quam grammaticis instructam prolegomenis ederem in lucem in eorum commodum praesertim qui Ubrorum idoneorum inopia ab his studiis ar- cebantur.
Itaque si qui erunt qui hoc opere uti volent, eos scire necesse est latinam rem epigraphicam modo in duas partes esse divisam, quanim altera ea tempora complectitur, quae sunt rei pubhcae, altera quae imperii: hic vero ego primam tradendam suspicio; alteram alius pluresve ahquando tractabunt.
Prolegomena grammatica, quorum causa opus suscepi statim initio addidi : et quoniam inscriptiones nonnuUae antiquissimis versibus saturniis constant, disserui de legibus, quibus olim vetustissimi in hoc carminum genere usi sunt. De Utterarum properatarum natura et formis etiam tractandum suscepi, prop- terea quia inscriptiones afiPerendae quaedam erant graphio scriptae Utterisque eius generis quas cur&ivas vulgo dicimus.
IV
Materiam operis ita generatim partitus sum, ut numismaticam a reliquis inscriptionibus seiungerem. Nolui, ut ante factum est, nummorum litteraturam atque orthographiam cum omnium generum titulis permiscere. Utitur enim numismatica legibus suis, suas habet Htteras singulares, nexus suos, symbola prae- terea, sigilla, anaglypha, quibus passim tituh carent.
Pars igitur prima est numismatica; secundo loco est pars epigraphica. Nummorum typos emendavi passim auxique novis ex museis pubUcis privatisque, mea etiam singulari horum copia; idque me consecutum confido ut nemo in hac parte prodierit instructior. Nummorum famiHarum, quorum descriptiones in opere mommseniano, inscriptiones etiam in ritscheliano omissae, editionem hic habes ad blacasianam distributam, tamen per- mutatis nonnulUs quantum ex ricciano thesauro a me descripto inteUigere datum est
In tituUs quibus res epigraphica continetur non fuit minor cura adhibenda et fides ut plena eorum copia esset, et emen- data, quod ego quidem praestiti, longis per plures annos itine- ribus per ItaUam exterasque regiones iam peractis, plurima titulorum parte descripta. Latinas opes auxi adiectis iis quorum dialectus si minus Utteratura, esset latina.
In titulorum distributione tres praesertim classes institui, quarum prima est eorum, qui propter grammaticas rationes saeculum rei pubUcae septimum non excedunt, eos vero qui saeculum septimum produnt in tertiam classem conieci. Mediam obtinent classem tituU aetatis certae.
Adolescentes hic, quorum praecipue commodis inservio, mo- nendos censeo, ne titulos qui tertio loco aflFeruntur omnes ne- cessario putent intra saecuU septimi fines esse concludendos: nec enim definiri identidem potest extrema rei pubUcae tempora attingant, an ad medium fere saeculum octavum ex- currant, quando eadem formularum severitas et orthographia extra urbem praesertim servata apparet. Itaque ea de causa quaedam ad speciem adduxi exempla quae imprudentes mo- nerent. In summa non lege aUqua lata factum est, at consue- tudine ut vetustas paulatim obUteraretur in scribendo a pluribus.
Quaeres nunc quibus ego singulas inscriptiones instruxerim copiis. Tria mihi erant curanda, primum ut nihil deesset eorum quae a doctis viris ilUta chartis reperissem, tum si quid novi mihi esset adducerem, tertio emendationum rationes darem.
Itaque cum coUectionem mommsenianam secutus sim, falsis omissis, iisque, quae ad rem non facerent, iudicavi me omni- bus satis facturum si post numerum meum adderem pa- renthesi inclusum numerum' mommsenianum , rithscheKanas etiam tabulas cit>avi quibus titulorum ille vir doctus imagines repraesentavit. Nam quaedam quae illo in opere non sunt ef- fictae , duabus tabuhs ego dehneanda curavi. Syllogen non necessariis citationibus earumque Siaxpitjei obruere nolui.
Opus tentavi novum in quo praeter nexus Htterarum etiam forma exprimeretur; in quo si minus assecutus sum quam speraram id rei difficultati non meae voluntati tribuas rogo. Xovas inscriptiones quae prodierunt his proximis quinque annis, ex quo incepta editio est in fine addendas curavi: item errores qui irrepserunt ut potui emendavi. Meminisse etiam oportet me absentera ex aedibus meis exturbatum, omnique pene ope H- brorum destitutum, fuisse coactum nonnunquam perferre quae aliter non tulissem.
Lidices paraveram quot huic operi necessarios novi. Ex his vero quinque tantum ut ederem benevolentia editorum impe- travi. Haec in mente habeas vehm ne imprudens aurem male- vohs praebeas, qui obtrectaturi erunt: tu vero meis laboribus libenter fruaris, vale.
Romae, xviii kal. ial. mdccclxxvii.
PARS I.
QUAE EST PALAEOGRAPHICA
CAP. I. De orisine alpliabeti latini.
Priscos olim lalinos elemenla scribendi a Graecis accepisse el plures tra- didenint, et re ipsa manifestatur. Al qua id aetale primum fecerinl arbitror adhnc quaeri; tamen ut cerlum et exploratum lenemus, id post Olympiadum exortum necessario accidisse^ nec enim antea in Italia Graeci sedem colloca- Terunt, aul Latini unquam in Graeciam navigaverunt ut graecam scripturam in Italiam importarent.
Deinde quaeri- solet, ex qua potissimum Helladis gente Latini hauserint litteras: neque dubium esse potest, quin ab Chalcidensibus conterminis, qui Cumas in Campania condiderunt. Namque cum tolius graecae litteraturae fontes illa quatuor alphabeta sint, Dorum scilicet et Aeolensium, Atlicorum et lonum, ex quibus emanarint alphabeta Achaeorum, Boeotorum, Chalci- densium ceterorumque, illi profeclo litteras priscis Latinis tradidisse dicendi sant, quorum reipsa alphabeticae formae magis ad antiquissimam Latinorum scripturam accedunl. Sunt vero Cumani Chalcidenses; idque constat ex eorum Dummis et titulis, tum ex alphabeto quod campanae et siculae Chalcidensium coloniae adhibuerunt. Hos igitur recte dicemus priscis Latii populis alpha- betum intulisse.
Cuma colonia Chalcidensium antiquissima fuit; cuius origines quamvis fabulosae putentur, eaque de causa reiiciantur, de urbe tamen constat, quod nobis abunde facil satis, eam iam conditam afite Olympiadem XIII, quo tem- pore urbem traditur Zanclen in Sicilia colofiiam fundasse (Tbucid. VI> 4). Cumanae inscriptiones sunt primo quae legunlur in nummis, deinde quae olim repertae, tum in aeneo vase insculptae (Corp. inscr. gr. I, p. 48], tum in lecytho crelaceo graphio notatae (Bull. arch. neap. I, 20), et ab Avellinio edilae (Bull. arch. neap. VI, lav. d'agg.]. His accesserunt nuperi duo tituli in stelis ex topho, quos vulgavit Minervinius (tab. V), cumque his imminutam epigraphen graphio notalam in vase cretaceo. Inscriptionibus cumanis ad- dantur oportet quae in nummis coloniarum Chalcidensium in Italia et Sicilia habentur : hae vero sunt Neapolis, Regium, Zancle, Messana, Naxium, Leontium,
1
Himera, quibus ex monumentis alphabelum illud Chalcidensium colirgitur, quod priscis Latinis traditum dixi. Latinorum quae verosimililer vetustissima in- dicantur quarto et qurnto reipublicae saeculo continentur; neque enim allius repetere est. Sunt vero aeris gravis nummi flati ante annum u. c. 485. Est etiam lamina aenea utrinque scripta (n. 547 a, b) ; sunt et tiluli aliquot prae- nestini, et inscriptiones in aeneis cisti$/in speculis, in nummis incisae, et aliunde aliae nonnullae his aetate proximae , vel aequales, quibus collatis cum Graecis, luculenler apparet quod anquirimus, elementa latini alphabeli Chalcidensium litteraturae respondere, indeque olim esse derivata.
GAP. II.
De forinA litlerarnin Yettt«tis«ima et nomero,
Litterae igitur quac ex numeratis monumentis colliguntur hae fere sunt, quae qua rorma apparuerunt, quove primum tempore immutatae sunt hoc loco docebitur.
A- Habet hac forma fragmentum aeneae laminae, estque in asse aeris gravis cum epigraphe RO^A> occurritque in cumana stela Democharidis. Inde nata parallela media linea ad basim demissa A fere ut in phoeniciis ex ^ angulo diducto ^. Alteram formam A . linea transversa , adhibent eiusdem aetatis nummi cumani , et lecylhus ilem cumanus, fragmentum laminae aeneae, nummi Naxiorum et Zancles.
B. Lamina aenea a imminutam dat, integram aes grave Lucerinorum, et stelae praenestinae : ex graecis Chalcidensium monumentis unicum exemplum habemus in stela cumana Critobulae. Utrobique inferioris lunulae pars pro- minula est.
C. Hac forma invenitur; angulata etiam <, quod tamen maioris aetatis indicium pon cst. Latini utuntur pro f et K Graccorum ; item pro KH afflato Atticorum, sive Dorum 4f ubique. Exempla sunt pro f, ACMEMENO, ^VaORCOS, ANCAR; pro K, PO^OCES, AMVCE5, AMVCOS, Al- SC^API. PI^ONICOS. PAINSSCOS,HERC^ES,CASTOR,CASENTER; pro KH sive 4^, CREISITA, CRISIDA, ACIl^ES: nec aliter unquam. Itaque mire prolatum*a Mommsenio Latinos litlera K carerc non potuisse , cum conlra videamus nec in Graecis quidem transferendis cos ea usos fere unquam fuisse. Quid? cum oppicta virgula C a G discriminaverunt? nonne id fecisse perspicuum est ut pro Graecorum gamma hac nova liltora ute- rentur, C pro K et 4^ manerct? Itaque ad morom Graecorum fecisse videlur qui KERI r»OCO^OM scripsit, quod unicum eiusmodi cxemplum affertur, nec forte anle saeculum sextum.
De Dummo cum epigraphe KORANO descripto a Riccio nihil moror; obstat enim praeier rem insolitam et cumanum typum didrachma eiusdem
3 Qrbis in museo parisieDsi in quo legi et ipse post alios perspicue scriplum CORANO; neque hi bilingues, ut canusini, quorum in nummis ut CA ita KA saeculi sexti initio invenimus scriplum. Ceterum quamvis vera essent quae iraduntur de K Coranorum, nunquam ex boc fere unico exemplo poiest deduci quod noslram sententiam diruat. ^
D. Exili et oblonga forma occurrit in lamiua aenea, itemque in nummis Zaoclaeis, et in stele cumana Democbaridis: paulo serius pingitur ampliore lunula.
E. E. In latinis exemplis linea verticalis aliquando progreditur supra vel infra, quod etiam occurrit in lecytho cumano: tres lineae iacentes obliquae nonnunquam pffinguntur. Aiteram lilterae buius formam quae lineis constat duabus et verticalibus et parallelis || Graeci ignorant, videturque in latinum alphabetum irrepsisse ex scriptura italica.
F. Lineae duae iacentes nonnumquam obliquae et ipsae effinguntur I^ : semel retrogradae ut in cistula praenestina ^ERCVES. Inferior linea ple- rumque mediam verticalem altingit F; at aliquando oritur circa tertiam ver- licalis partem p, vel infra pingitur fere ut digamma Etruscorum campanorum P; sic in cista praenestina [EI^ENA» in speculo ilem praenestino PASIA» tlATA- Lineis verticalibus duabus baec etiam liltera pingitur P, quae ex veteri quodam alphabeto manare videlur, quod italicum dixerim.
Q» C » C Tribus his modis pingi solet littera r/, quae Graecorum gamma aequai pronuntiatione. Appictae virgulae qua a C distinguitur auctorem ignoramus; nam Scbneiderum (Gr. lat. I. 176) eiusque asseclam Osannum (ad Cic. de Rep. pag. 428) aliosque qui Sp. Carvilium circa a. u. c. 520 cum gramn^aticis veteribus huius novi elementi auctorem fecere, dudum docui errasse, ailato Signinorum nummo in quo modo SEIC> n^odo 5EIC scripium apparet. Constat igitur duplici modo Signinos hoc elementum inilio pinxisse. Secundum quod post Signinorum exemplum citare possum est CNAIVOD in elogio L. Scipionis Barbati pertinente ad saeculum sextum. Haec foriasse veiusiior est forma, qua g nonnunquam effingunt Praenestini ; nam virgula quam Signini extremis lunulae cornibus veluti suspensam pinguni accipit in his formam sicilici Q. Invenio Faliscos baec duo elementa c g permiscuisse in lamina aenea, quam bic editam babes n. 557 ; in ea eoim scribuntGONUEGIVM VOUGANI, GONDECORANT, COMVIVIA.
H- Esi Graecorum Chalcidensium propria, item Atticorum: Dores italiotae integra primum B, deinde post receptum, ut arbitror, alphabelum ionicum di- midiaiausi sunt K idque videre est in nummis Heracleensium hHPAKAHIilN, quod antea H^poixXsiGv. Latini, qui consonantes nunquam bac aetate aspi- rant, hoc tamcn elemento utuntur ante vocales initio vocum , permutanl- que aliquando cum digamma in Felena , Fasia , Fata ; quod propriuni fuisse quorumdam Sabinorum veteres grammatici dixerunt, qui haba pro faba pronuniiarent.
|. Forma iolae recla fuil ui Chalcideosium ila Lalinorum propria. Achaei conlra et prisci Corinthii iota utuntur angulato H, H, vel sinuoso ? quod ad phoenicium elementum prope accedit, nec nisi serius iota rectum adhi- buerunt, ut patet ex nummis Cauloniatarum in Italia, qui cusi sunt typis in antica et poslica exstantibus, in quibus angulalum pingunt ante ionicam littcraturam receptam KAVAONHATAM, postea recto uluntur KAV- AANIATAI: utramque rormam.miscent Posidoniatae in nummo argenteo fercnte nomen fluminis Silari» in cuius antica legimus ^BMOH, in postica vero l3MOn, AVI3M.
K. Prisca aetas, ut probavi, a Graecorum kappa abstiouit, itaque ea carent Falisci, et modo C, modo Q eius loco usurpavit. Singulare est KERI ut dixi supra, nec forte a latino homine, nec nomine profeclum. Nam in carmine Saliari apud Varronem (de L.L. VII, 26) DVONVS CERVS ES non KERVS legimus (\).
Eam deoique lilteram Latini recepisse videntur cum usus invaluit nominum signandoruni per siglas, et hoc oportuil elemento Kaismies qui praenomina- bantur a Caiis distinguere , quod nec vellent assumpta altera littera sive vocali ut in Ti. pro Tiberio , sive semivocali ut in Cn. pro Cnaeo. Sero invahiisse videtur doclrina quae iuberet scribere potius kappa quam C ante vocalem a, cuius tamen pauca exempla invenimus, eaque saeculi septimi, qualia sunt IVDIK in titulo Scipionis hispani, K pro kaniine in cippo Grac- chano, KASTORVS» KAf^VAE in iapide puteolano, medio fere hoc saecuio, qua tamen aelate constanter adhibetur kappa in KAL- Itaque in nummis familiarum legimus ante a. u. c. 680, KALENI in vasculis sancaesarianis , L- KAILI. KAL-, INYeRKAL.
Promiscui moris exemplum habemus in nummis Canusinorum romano typo, in quibus modo KA, modo CA scriptum reperimus.
Vf'\i' Haec est vetustissima forma ut a Chalcidensibus, ita a Latinis usurpata, cum Achaeorum propria et lonum esset inversa A. Argivis placuit K eminente apice, quae forma etiam a Latinis et Faliscis adeo recepta est ut forma cursiva li inde emanarit; itemque L quadratum qoo utuntur Neapo- litani in nummo a me edito (Bull. arch. neap. an. I, tab. IV), vEOnOLITEs, et Malienses MALIE^, de quo postea dicam.
AA. Hac unice forma vel hac M brevioribos mediis lineis, utramque vero cruribus divaricatis, Latini scribunt ut Cumani. Formam huius elementi quae constat quinque lineis ^, quamque etiam habet vas aeneum cumanum, ea de causa Latini receperunt, ut siglam exprimerent praenominis, IW(anium) hac ratione a M(arco) distinguentes, ut K(aisonem) a C>io). Habes titulum praenestinum /W * FABRICI • K* F* qui utriusque siglae exemplum praebet.
(i) Lectio corrupta iD.cod. florentino DVOMISCERVSES , qaam tentavit Malleras duatuu €crusU. Codd. Goth. Haanien. doo Paris. et Ambrosianas prael>eat Jtumu^ ceruses.
Graecam consueludinem pingendi posteriores quatuor lineas priore bre- YJores P^ Latini non usurpant.
^. Huius litterae obliquae sunt lineae, et ad basim demissae, contra ac prisci Graeci solent, qui postremas duas priore pingunt breviores t^, Eleorum lamina excepta.
O» 0. Parem modulo caeteris litteris, vel contractiore forma, O, o pin- gunt Latini et Graeci. Hiantem infra O, C> dant slela Ovii praenestina , speculum praencstinum unum, strigilis una, cistae duae, Ovii artificis aerarii Hedusa, pauca alia, itemque nummi ex Suessanis, Calenis, Aeserninis, Aquinatibus, in quibus hians Torma nonnunquam, angulala saepius occurrit, quam in lapidibus.
n> P» P- Tres sunt velustissimae formae huius litterae, sed prima ct tertia rarius adhibitae; secunda qua angulus dexter curvatur in lunulam infra hiantem est communis ; primum et secundum pe apertum dicere solemus, lertium clausum. Graecae formae huius elementi primum pe tantum accedit quod est angulis plane recJtis, quae forma quamvis reliquis vetustior, si originem alphabeti spectas, necessario sit habenda, raro tamen invenitur, nec fere nisi in titulis aere incisis, aut properante manu marmori, ebori insculptis. Qui hoc argumento vetustatis uti vult ad tilulorum antiquiorem aetatem probandam, non recle facit. In basi subiecta pedibus Deorum Penatium se legisse DENAS affirmat Alicarnasseus Dionysius (Anl. Bom., L. 4, c. 68) eoque vocabulo Penates pulat significatos, posito nempe ab antiquis Latinis D pro P, cum elementum pe nondum esset repertum: Aoxf? ydp fjLot tov tt /jL^nco ypoLfifjuLToq svprt/jLivov t& SiXra itiXovv Ttiy ixsiyov iuyafjLtv Tovg noLkoLtovg, Haec absurda. Potuit tamen fieri errore fabrili ut DENAS pro-PENAS scribe- relur sicut in speculo praenestino CVDIDO pro CVPIDO. Nec tamen de- finiri potesl quid illo vocabulo significatum sit, cum conslet non potuissc hac aetate Penas grammatice scribi pro Penates, Auderem dicere Alicar- nasseum ihi invenisse DEIVAS , obruta aut ab eo neglecla altera voce e. g. CASMENAS, nam duae colebantur a veteribus. Sic legimus DEIVAS CORNISCAS hoc est Deivais Corniscais in columna Romae dedicata cor- nicibus. Facile vero IV cum N poluil confundi propter afrmitatem linearum contiguarum.
Q, Q., O-. Fuit haec littera Dorum, et Chalcidensium propria: Attici et lones abstinenL In titulis Latinorum ea quae primo loco ponitur cum cir- culo pleno lineae verticali superimposilo ter occurrit. Secundam formam servant aliquot stelae praenestinae, speculum item praenestinum , nummus aquinas. Tertia est communis. Raro apex appingitur medio'Iateri dextero o-, cum soleat oblique aptari inferius, et pene ad circuli basim Q. Hoc ele- mento Latini utuntur, ut dixi, etiam pro K Graecorum et C Latinorum.
Il> P> R* R.' R- R>s quinque modis variatur littera r in antiquissimis qaibusque tilalis Latinorum. Omitto properatas et rudes formas veluti in
columna viae ostiensis R , E, in cislula praeneslina |y, ^ ; in ara Cleonis p.. Appicli apicis urigo facile demonslratur collalione titulorum Chalcidensium. Ex epigraphe cumana graphio exarala edidit Minervinius formam p& planQ singularem: ea conslat ex communi retrograda < cui apex infra aptatur in hunc modum ^. Pari ratione elBctam habemus in epigraphe thebana a Rangab6 cdila AY^O Al^l^ONT (Uvppov^ApxoyToq), Additus igitur est apex ut melius pco a iikTo., quae eo fere modo pingi solebat, distingueretur. Nomen Cassandrae sic dorica litteratura bis iegi in palera etrusca graphio notatum K^MAND>A, KBMAN^DA, in quo tam leve discrimen est inter illa duo elemenla, ut evidenter appareat quae fuerit olim causa apicis ad- dendi. Et hic quidem apex duplici modo est appictus: aut enim lunulam infra hiantem ductu repando aliquantulum producitur, aut ita aptatur ver- ticali ut modo iaceat, modo oblique excurrat.
S, 5. Stela Democharidis et Tataeae lecythus et nummi Regini formam anguIaCam praebent, sinuosam vero tum ipsi nummi Regini, tum Latinorum aes librale aliaque monumenta: ilem el promidcue modo ad dextram S S, modo ad sinistram 2 i conversam. Falisci qui scribunt retrogrado more etrusco, s lamen adhibent fere ubique respicientem ad dextram 2 uti Mes- saniorum nummi e\ dextra in sinistram vertunt, scribuntque ME^^ENION.
T. Linea transversa superimposita vcrlicali brevior in priscis, produ- ctior in recentioribus est. Aliquando etiam non iacet, sed fastigiata effingilur in bunc modum ^, ul in lamina aenea illa. In lecytho cumano quamvis retrogrado scripto obliquatur ad dexlram, >. Paulum infra rectam lineam transversam descendentem -f , vel dimidiatam, qualem exhibent Elrusci K. et qui.ab Etrusois pendent Falisci, et Capenates. Y in Graecis ot Latinis vetustissimis exemplo caret idoneo. Monumenta phaenicia a Canaanitide et Assiria modo decussatam X modo transversam in summa verticali < oblique, recteve +- commissam constanter repraesentanl. Ullimam haoc formam in- venio in ME-hlO speculi praenestini tam singulari exemplo quam certo.
V f \l, \/ . Litteram hanc sive vocalem, sive consonantem his tribus formis pingunt Latini velustissimi, qui a Graecis acceperunt, iique a Phoe- niciis, apud quos in Regis Mesae stela virgulam habet subieclam Y . I^. Y« quam anliquissimi Theraei el lones relinuerunl, al Dores et Chalcidenses reciderunt. Effingilur autem a Latinis ila ut altera utra linea obliquior sit, quo etiam modo l repraesentare solent V> V: quare minus periti ali- quando legunl l pro v et conlra: in quo antiqui sculptores etiam interdum crrarunt qui ad parem altitudinem assurgentem lineam utramque fecerunt : inde in nummis Posidoniae legimus AVI3^» nempe 'Zethi,, in cisla prae- nestina:lER<VE$, ACIVES.
Z. Huius litterae antiquissimum exemplum omninonullumdantRitschelius et Mommsenius in corpore inscriptionum latinarum antiquissimarum. Pro- pterea quod Cozanorum nummum Mommsenius errore putat fabrili ioscriptam
COZANO pro ROMANO, quiapassim inveniuntur, ait, simiHimi romani cum iascriptione corrupta. Idque confirmat auctoritate Bitschelii qui p. 42, n. 40 scripsit Avellinium nostrum iampridem huic causae indicandae nummum adtribuisse inscriplum ROMANO [Museo Borbonico, voi.JII, tav. XVI). Sed Bit^chelius Mommsenium in ruinam secum traxit. Avellinius ibi nullum aspersit dubium in nunimum Cosanorum» quem nec eo loco edidit, nec citayit. Alibi, nempe in notis ad Catalogum Carellianum, ubi agit Carellius de Dummis Cosanorum, Aveilinius nihil mutit contra veritatem lectionis, immo confirmat, alBrmans Careilium male repraesentasse quasi imminutam epigraphen COZA . . • cum eo loci sit integra.
Deinde agens de altero nummo catalogi Carelliani docet male Carellium legisse COZANO cum ibi sit legendum ROMANO. Quo diclo, Avellinius nec voluit nec^potuit, ne sibi^ contradiceret, revocare in dubium monetam Cosanorum; sed id tantum statuit, veram lectionem iliius nummi sibi esse ROMANO, non ut Carellius dedit COZANO. Nec arguroentum quod a corruptis nummis cum epigraphe ROMANO promit Mommsenius bene procedit. llla enim corruplio cadit in ultimam syllabani, et in nummis quos barbari imitati sunt, ubi inscriptiones leguntur hae similesque ROMAAOC» ROMAAC» et retrograda scriptura ^OMAOJIi quibus nihil commuoe est cum epigraphe COZANO. Ceterum de Cosanorum vel Cozanorum nummis inferius erit agendi locus. Nunc salis est produxisse exemplum vetustis- simum litlerae 2y atque hactenus unicum, iuvabitque in mcntem revocare simili modo olim litterae g unicum forte exemplum succulo quinto protu- lisse me e Signinis nummis^ quo Schneiderum et Qsannum cum Grammaticis veteribus deieci.
Huius nummi Cosanorum hactenus duo lypi innotiRTunt alterum cum capite Minerva^ et in postica protome equi, alterum cum capite Martis, et in postira protome equi cui delphinus appiclus est. Epigraphe etiam in typo quem posui primo loco in antica est COZA , el in poslica COZANO; in typo altero tantum in poslica OklAZO), COSANO.
Est vero censendum Cozanos se Cosanos appellitasso fortasse fuga soni asperioris.
i- X. Latino alphabeto vetustissimo litlera haec non defuit, eaque usi sunt in graecis nominibus AIAX, Al^lfENTROS, DO+A, el in latinis SE+TO, SE+TIO, MA+OMO, V+OR. Formam simillimam Chalcidensium servant nummi Naxiorum, et laminae plumbeae Styrenses quas edidit nuper Fr. Lenormantius.
« ht liiterift iiupni Mterttrum modaiii eminentllkttt.
Litterac iniliales quae appellautur nonn^nquam ceterarum modulum exce- duot, idque in quibusdam nummis notavi. Est victoriatus lypis vetustis apud
8
me inscriptus ROMA: in lamina Pauli Aemilii sic eminet iin voce InPEI- RATOR: diceres hoc honoris caussi factum ut aliquandb inleger versus in inscriptionibus maiorem ha^eat modum. Sic Mummius in epigraphe Herculi victori dedicata HERCVLIS VICTORIS forma celeris maiore scripsit, el aera leges insculptas ferentia titulum, vel partem eius, in versu primo scri- plum grandioribus litteris eflBctum praebent. Ceterum moneo ne quem fallal litterarum aliquarum supereminens status ut e. g. T saep^e fingilur vel spatii defectu, vel calligraphiae studio. Spatii defectum puta in DVCT inscriptionis L. Mummii Achaici, pjO in nummo Q. Antonii Balbi. Studium calligraphiae agnosce in monumento M. Vergiiii Eurysacis aetatis fere augusteae.
CAP. IIL
De variaiU a, l, p, u, rorinis earnmqae raiione.
Litteratura latina constitit initio iis litteris, quas supra exposui: sed quae- dam earum formae tempore obsoleverunt, aliaeque novae inductae, de qua- rum aetate dicendum est. Moneo me de veris formis hic sermonem instituere, non de vitiatis, artificum oscitantia aut ingenio, in quibus duco, quae aliquo ductu imminutae inveniuntur, ut b pro B ita pictum in epigraphe municipii ferentinatis addita substructionibus; {= pro E in epigraphe marsica, f pro T vel pro F plus semel, A pro A quae recte erroribus fabrilibus accensebis, ul O pro D in scitu pagi Herculanei, ut O pro Q, R pro B, D pro P, vel P pro D alibL Item lineae abundantes ul in titulo Caeretano b^, sive K> seu L pingere voluit artifex, LL in titulo Beneventano, ubi olim non debui suspicari dupiex l latere; id enim quo pacto tiat nunc intelligitur cx alio titulo item Beneventano in quo addita apparet linea iacens b non obliqua. Revoco in mentem quod olim notavi, lineas a quadralariis omissas potuisse exprimi minio; tum in more fuisse ut quae lineae abundarent mortario opplerentur, nonnunquam etiam scalpro delerenlur, ut factum est in titulo Popilliano, ubi olim docui aliquot numeros millium passuum fuisse sublatos.
Praeter alpbabetum quod dicere possumus quadratum, aliud fuit in quo, quia lineae elementorum aliquot solulae scribunlur, olim alphabetum lineare appellavi. Haec igitur lioearia elementa nonnunquam permixta cernuntur quadratis, ut li pro K in vase sancaesariensi, j\)\ in titulo casinate, p pro F in vasculo Capeiiae veteris, et in titulo agri aquinaiis, quem in pago Roc- casecca dicto. exscripsi ; quae omnia et similia sic explicanda esse monemur coUatis formis alphabeti, quod cursivum dicimu^, quia cursim et properante manu scriptum , in quo lineae curvae cum pene rectis commutantur , apices lineis succedunt, de quibus dicam postea. Nunc de quatuor litteris a, l, p, u, earumque ratione dicendum.
Littera A obliqua linea interiore apta lateri modb sinisiro A, modoilexiro A
tolo saecalo qaiDto usurpaia esl, unde et ei nomen inhaesit antiquissimae, quamyis eadem aetate A transversa linea scriberetur passim ab omnibus. Mansit autem A in nummis Romanorum usque ad dimidium saeculum sexlum praesertim in nomine ROMA ob consuetudinem iriduclam. Namque ab anno 537 ad 550 promiscue adeo usurpatur in nummis familiarum, ut exempla quatuordecim sint litterae A, viginli vero alterius formae A- Ab ea vero aetate 550 ad 600, viginti quihque sint A, sex A occurrant: dein- ceps vero A constans, allerius A nullum exemplum nummi familiarum praebeant in hoc urbis ndmine inscribendo. Ciim vero A in nominibus monetariorum romanorum signandis nusquam appareat, ilemque toto eliam saeculo sexto in urbanis monumentis non usurpetur, inde posse deduci arbitror formam A ex italicarum gentium consuetudine in romanum alpha- betum receptam initio , paullatim deiectam et obliteralam, mansisse demum in properatis formis quas cursivas dicimus. Latini io nummis qui saeculum sextum non excedunt fere promiscue usurpant ulramque formam; ilaque litterae A colliguntur exempla viginti duo, at allerius A quatuordecim. Co- loniae vero inferi maris non noverunt nisi A. In Apulia usum frequentiorem litterae A oummi praebent : qui mibi innotuerunt habent A non amplius - quater, A vero novies usurpatum vidi.
Aliis iu monumentis, quae antiquiora esse in comperto est, baec nolanda duxi. Praenealini in inscriptionibus et in slelis A ea usurpant constantia, ui ingenti in ^arum numero (nam ad 472 hodie sunt) decem el octo tantum * praebeant fonnam A- Paestani coloni, Valentini, Copienses in nummis unicam A adhibent. Aera Praenestihorum aliarumque lalinarum civitatum, inscriptiones vasculorum Capenatium graphio incisae, aliorum populorum pictae, A fere constanter praebent, tum stelae pisaurenses, tegulaeque faliscae cum mo- numentis, quae dialecto sive latina sive sabina marsaque conceptae sunt, iia conseniiunt, ut non absurde formam hanc A iialicam, A, quam romanam osiendi, latinam aeque dicere possis.
Fonna, quae graeca dici solel, A, Iransversam lineam habens in angulum fractam, apparei in laiino alphabeto ante bcllum punicum primum, nec diu manei, de qua dixi nuper in diss. Sui canoni Ritscheliani, EiUs exempla ante medium saeculum sexlum quinque omnino innotuerunt in nummis romanis, unum in latinis, postea usque ad annum 600 tria tantum novimus, deinceps sparsa appareni et rarissima, ut in nununo L. Caesi /^.
De liiierae l veteri palaeographia his postremis temporibus quaeslio agitata esi inier me ei Germanos quosdam. Meae sententiae haec summa esi. Priscis Laiinis, ut supra dixi, haec litiera acuto angulo effingebatur; paulatim deinde venlum esi ad formani quadratam per quosdam veluti gradus. Tres itaque species suni huius litterae de quarum aetate quaeritur. Prima illa esi, quae acuia dicitur, cuius inferior linea non acclivior esi fere gradu i5" P^'"; secuoda cuius inclinatio aliingit saltem gradum ^%" \^ ; ieriia, quam qua-
io
dratam dicimus, coius inferior linea fere aul omnino iacens L habel speciem anguli recti L; nonnunquam vero angulum pene obtusum praebel l^, ul in quincunce Larinalium, el aiibi, de qua lamen hic quaestio non erk, cum negligentia^ polius arliticum tribuenda videatur. Est el aliquando linea haec iacens non recla, sed nonnihil repanda L» quam formam ad calligra- phicum studium arbilror pertinere. His itaque postremis formis sepositis, ad tres priores redeo, de qnarum iniliis et usu Ritschelius primus haec statuit: ^ aculam toto saeculo quinto perdurasse et sexlo cum L mediam speciem habente; putabat enim hanc mediam speciem extare in sarco- phago Barbati; at cum didicisset ibi mediam speciem L extare nullam, canonem mutavit, docuitque / mediam hanc speciem habentem primum apparere saeculo septimo in titulo Mummiano a. u. c. 608 , eaque aelale fuisse inductam. Tempore dein adhuc doctior faclus quievil in hac sententia quam recenlissimam proposuit: nullum iam esse discrimen inter has duas formas quae essent saeculo quinto et sexto adhibilae; quadratae L vero exordia esse quaerenda inter ipsius saeculi sexti postremos annos 570-580. Quae Mommsenius de aetale harum formarum aliquando pronunliavit ne- scisscm, nisi me docuisset Koulezius, qui citavil in Annalibus Instituli, vol. XXXII (1859), pag. 142. Ait nempe quadralam formam primum apparere inilio saeculi septimi in litulo Mummiano, et a. 637 in Minucionim sentenlia. Hic erat huius doctrinae aspectus, hi (iermanorum istorum canones; quibus cum monumenla opposuissem quae docebant L quadratam* ipso saeculo sexto usurpatam, imo eo incipiente, Mommsenius paullum a sententia re- eessit (Bull. Instil. 1860, pag. 205, nota, Rhein. Mus. n. f. IX, 464), nec tamen initia L quadratae relulit ultra medium saeculum sextum. Cum vero recentius de nummis ageret fafniliarum romanarum, eosque ordine chro- nologico dislribuere suscepisset novo, omnem spem pro6ciendi ex forma iit- terac / acutae et quadratae propemodum abiecisse se dixit, testatus lilterae I aculae et quadralae formas extare promiscuas sive in antiquioribus, sive in recentioribus nummis, adeoque accidere ut l quadrata sit in vetere nummo, et acula in recenti: « La forme de VI pointue n'est pas un criterium in- » faillible d'anciennete (Hisloire de la monnaie romaine, traduite par le Duc }) de Blacas, edit^e par le Baron de Wilte, vol. II, p. 190]». Haec ex iiummis. Verum si consideremus exeinpla quae Mommsenius non est perse- cutus, viderimusque pauca esse et plerumquc ex coniectura huic aelati assi- gnala, vel lam continenlia saeculo sexlo ut eius potius consueludinis reliquiae dici debeant, vel eius generis quae aliler explicari possint; facile sententiam nostram tuebimur, qua statuimus, / aculae ultra initia saeculi septimi exempla esse rara et sparsa, quae est conditio omnis orthographiae et litteraturae, ut praeter morem identidem veteres formae reviviscant. Sed haec opus esi ut exemplis excussis pressius demonstrentur. Igilur quae extremum saeculum sextum tangunt ex sententia Mommsenii, nummis continentur periodi secundae.
il
quaiii ad annum fere 620 eicurrenlem racit. Quatuor in ea nummi sunt in qaibus veteris quidem palaeographiae vestigium esl in l acula et promiscue adhibelur in duobus n. 99 C'\A. FLAC, aliquando O^ FLAC; n. 402 M. Baebi Q. f. TAMPIh nonnunquam TAMPIL; n. 405 C-PkVTL n. 4U; l^ H * Tub: hunc vero Hoslilium putal qui fuit praetor an. u. c. 612. Celeri qui sint, quove anno feriendae monetae praefecli fuerint, saeculo ne sexto labente an seplimi initio, non definit. Nulla igitur ex ignota aelale argumenti vis esse potest. Videamus nnnc quae sit horum exemplonim vis contra doctrinam quam lapidariam placet appellare. Haec vero fere nulla esse videtur; namque cum solutae litterae rectae scribantur, nexae vero modo rectae, modo acutae, salis patere arbitror rem potius ad calligraphiam quam ad palaeographiam esse referendam. Id etiam apparet in tertiae et quartae periodi nummis Man. Acilii» et L. Sullae, qui sic inscribuntur n. 138 AA/'ACILI B/VBVS. n. 232 L*SVA. Restant ex periodo secunda exempla tria, quae ab ipsa aetaie quae saeculum sextum attingit excusationem habent.
Periodus tertia ab a. 620-640 praebet haec, n. 128 M-PORC I^AECA aetale gracchana ; n. 124 l^*^S GRAG; nn. 134, 144, nonnunquam ^•POST AB, M-METEUUVS, n. 146 C-SERVEIU quibus postremis duobus / modice acuta mediam speciem habet. In periodo quinta ab a. 650 ad 670 sunt n. 222 ITAHA, n 235 |fCR+, vel L-CRIT. Haec ergo lam pauca sunt quae commode explicari possunt per consuetudinem identi- dem remiscentem. Tenendum igitur quod nuper in diss. Sui eanoni RUscheliani statui, litteram L quadralam incepisse ineunte saecuto sexto, acutae vero usum cessasse quidem fere eodem saeculo; aliquod tamen eius moris vesti- gium occurrere in lapidibus, et in nummis saeculi septimi ut et formarum iampridem obsoletarum exempla interdum deprehendimus. L mediae formae saeculo sexto usurpata , cum acuia et recta , cessavil fere post saeculum sextum. In latinis Elruriae titulis si quando l mediae formae aut acuta servatur, etrusca id consuetudine factum puta.
O infra hians invenitur in titulis antiquissimis et nummis saeculo quinto labente, sextoque incipiente cusis ut sunt Aeserninorum, Aquinatium, Cale- norum, Caiatinorum, Suessanorum: tamen in nummis TIANO inscriptis vel COZANO, vel ROMANO, vel r"AISTANO hiat nunquam.
P, P, P- De tertia forma quae recentior ceteris putabatur egi olim, ostendique adhibitam non raro saeculo ipso quinto. Duas formas priores, quae existimantur cessasse cum saeculo sexlo, demonstravi non paucis exem- plis tisque vulgaribus, saeculo septimo fuisse usurpatas. Haec adversus Germanos in Annalibus Instituti a. 1860. Postea vero quam Ritschelius distinclionem .excogilavit inter f angulis rectis conslantem , et f angulis pictam non plane rectis, quam secundo loco posui, primamque formaminstituit docere cessasse circa a. u. c. 620, alteram durasse usque ad Augusti imperii iniiia, ego etiam ad hoc effugium aditum interclusi, ostendique
1?
formam p angulis plane reclis saeculo ipso quiDlo rarius usurpatam, quam quae haberet angulos non plane rectos; nec tamen cessasse circa an. u. c. 620, quae saeculis quinto el sexto nitnquam prae aliis esset usurpata, verum sae- culo septimo pluries etiam quam solerenl formae vetustale reviviscentes adhi- bitam fuisse, idque exemplis coofirmavi ex titulis, ex tesseris, ex epigraphis graphio exaratis: quamobrem licet probe intelligamus quae esse debuerit velustior forma, tamen videmus nihil confici ad polioris argumentum vetu- statis. Tituli Scipionum antiquissimi p angulos non plane rectos ubique servant, nisi quid recenti artificio debetur: nummi Paestanorum et Copien- sium constantissime p angulis plane reclis adhibent saeculis quinto et sexto, nec aliter unquam. Pocula fictilia diis dicata p quadratum raro exhibent, p secundae formae ut plurimum, vel lertiae formae usurpant. In asse aeris gravis Lucerinorum est p formae secundae in PVI^IO; in altero asse eius- dem coloniae gravis quidem aeris, sed aliquantum deminuti, p est recto angulo in P • BAB- In nummis Benevenlanorum et Suessanorum Prapom sive Probtm P angulis rectis effingitur; at in cista Kircheriana, PlfAVTIOS, p secunda forma scriplum videmus, et in lamina aerea beneventana sic pio- gitur POBI^ICA, et in omnibus titulis faliscis latina aut propria litteratura conscriplis: specula item antiquissima hanc unice servanl, itemque vetu- stissima Tiburlinorum, Tusculanorum, Calenorum monumenla. Stelae Pisau- renses primam et secundam formam usurpant, titulique corani: in pineis praenestinis numeravi P angulatos decem et octo, lunula hiante P viginti tres, lunula plane clausa P tres. Usum denique promiscuum servant tes- serae gladialoriae saeculi seplimi, ul et nummi romani. Hic fuit igitur usns primae et secundae formae qui e monumeotis eruitur priscomm latinorum. Y. Graecam hanc litteram pro qua vetustissimi V scribunt, aliquando etiam | , a Naevio et Livio Androoico receptam posuit Ritschelius emendato Victorini Marii texlu, professus non habere quidem se quo id quale fuerit accuratius definiret, sed tamen inlellegere fide non esse necessario destitu- tum. Expeditum eius usum et communem consueludinem non ante saeculum octavum fuisse (Mon. epigr. tria pag. 25). Nuper vero in priscae latinitatis monumentis pressius agens: litterae Y, ait, usus nullus praeler unum exem- plum, tab. LXXVI a, DIONYSIVS, ante* exitum saeculi septimi. Haec ille, qui canonem certe collegit ex tabulis suis ; nam si monumenta saeculi sexti non ignorasset, quatuor exemplapraesto habuisset^atqueaetalisquidemcertae. Primum enim epigraphe habet a Laodiceensibus ^iicata Romae anno fere 673, ubi olim lectum AF • LYCO; secundum dedisset eedem anno deoarius SuHae, ab eius quaestore Manlio cusus , ubi legimus SYLLA ; tertium uummi P. Hypsaei anno688 cusi, in quibus item legi certnm est P.-HYPSAEVS, et C YPSAE, quod unice novit Mommsenins (Hist. de la monnaie rom., t. II, p. 4dO, edil Blac); quarlum praehuisset Lucii Torquati nummus anao 693 cusus, in quo et ego olim legi SIBYLLA, et Cavedonius elCohen, et
13
Dax de Blacas (V. nol. p. 513, ad n. 294, Hisloire de la monnaie rom., vol. 11, a. 1870) ilem legerunt in aliis huius nummi exemplis sibi visis; quinqae igitur exempla numeramus huius litterae in epigraphis aetate, li- berae reipablicae insculptis. Nuper vero ad lacum nemorensem quae prodiit inscriptio C. Salluvio Nasoni posila in MYSEI novum exemplum praebuil, vetasqae LYCO quod schedis debebamus conlirmavit. Y vero in alphabeto latino dudum numeratum declarant nummi familiarum, qui seriem matricum nolis alpbabeticis distinguunt.
GAP. IV.
De signU nimicrorniii et pondemm.
Signa numerorum Latini prisci videntur vel Iraditione a maioribus suis accepisse , vel a vicinis Etruscis esse muluati. Unitates igilur lineis vertica- libus, decades decussalis repraesentarunt. Utque quinarium V per dimidiatum denarium X> mea sententia, eflinxerunt, sic quinquagenarium per centenarii numerum, qui sic effingitur )IC, )l< ab Etruscis, dimidiata forma s[;> >|^, 1 expresserunt. Constanter enim sic procedunt, ut dimidia pars lotius per dimi- diatam signi formam significetur. itaque ex numero millenario CO (~0, /Tt) (D 9 CX/) subducto dimidio quingenlum sic scribunt D (= Dt 0} ; ex decem millibus CCD^ (= ((D> 4^> ixt ^) quinque millia D^ (= Q)) , ex cenlum millibus CCCbD^ (=^]f quinquaginla millia D)) (= |^). Haec consuetudo utendi sub- ductione magis quam additione apparet manifestissima in notis numerorum decadas intercedentium. Nam quatuor el octo non nisi rarissime accessione linearum llll, VIII significantur, saepissime vero unitale dempta, quod exprimitur addito numero minore ad sinistram numeri maioris; ila quatuor significatur per quinque unitates una subducta IV; oclo el novem per numerum denarium unitate una vel duabus subductis |IX, IX , et similia faciunl in his XIV, XIIX, XXIIX, XLV, 114^ (hoc est 48), >HX, XXC ( = 80), XC ( = 90), VIC ( = 94), VC ( = 95).
Cum vero decies centum millia volunt significare, hac nola uluntur \x\ , in qua ires lineae. quarum una transversa duabus verticalibus superimposila ad modum tigilli seu furcae, vim habeat et potestatem necesse est signi- ficandi centum millia, quae decies ducta dant summam decies centenum millium. Quare numerum |XVl| explicabis sexdecies centum millia , h. e. 1,600,000.
Transeo ad signa Latinorum quibus pondera expressere. In ponderibus unitates duae sunt, uncia et libra; partes in quas dividitur libra sunt unciae duodecim; uncia dividitur in duas semuncias, quatuor sicilicos, tres duellas, sex sextulas, duodecim semisexlulas, viginli quatuor scrupulos, seu scri- piulas. Signum semunciac est graecum sigma varie repraesentatum: in num-
11
mis «», £, J. C> 5 » S. Sicilicus pingilur ul lunula versa ad laevam ) vel ul linea recta in angulum fracla ) ; scxlula fere ui zeta Z vel sic Q. Unciam exprimil circellus plenus • sivc globulus, nonnunquam linea iacens — . Sic interpretaberis notas a Visconlio Ennio Quirino lectas in argeniea capsa ^ XXII - IIIE> hoc esi, sunt librae viginliduo, unciae tres. semis. Unciae sex, quae faciunt librae dimidium, solent hoc signo notari S iu nummis, qao signo etiam, sed raro, semis, id est quaevis dimidia pars significatur, ui in dimidio sexiertio romano IS ("^as, quadrans), in nummis venusinis o S» idest uncia semis, sive sexuncia; item S, scmuncia. Vetusiiores nummi alio signo $ semunciam , alio S semissem disiinguuni. liatrienses quibus libra cst decem unciarum, semissem quincuncem dupiici signo, sed raro noiant, nempe si- gno i in antica nummi posito, unciis quinque, ••••••, in postica.
CAP. V.
De litteris retrofradis.
Non est nobis praetereundum quasdam inveniri lilleras in contexlu ora- tionis quae retrogradae ab anliquis scriptae sunt; in quibus solemnis est liltera D, lunulae in modum efficta, vel > lineis duabus reciis ad angulum obiusum iunciis. Hanc olim post auctores veteres siglam dixerunr receuliores qua liberii libertaeve Caiarum , nempe mulierum , quae communi vocabulo Caiae appellabantur, dignoscerentur. Nunc collatis monumeoiis apparuit siglam illam signum esse posiium pro nomine patronae. liaque si qui quaeve mu- lieris alicuius servus , libertus , liberta essei, vel plene inscribebaiur Aemilius, Aemiliae libertus, liberla, vel hac sigla >, L, eaque legebaiur, mulieris, nempe Aemiliae, lib. Haec quae dixi nuper confirmala suni iiiulo Romae reperio, in quo reirograda lunula posila esl pro initiali imminuti nominis T*CORNELI - >OR • L, nempe Corneliae liberi. Singulari exemplo fii aliquando ut litterae <l, J, ^, scribantur pro Puella, Liberla, Filia
CAP. VL
De dactibns lifatit ica de nexa litteraram, et eorani •eribeadorom rotione.
Litteras connecterc ausi primi Graeci ; inde usus in Romanos promanavil, nec tamen statim: namque ex monumentis quae ad saeculum quintum per- tinent, unicum hactenus exemplum praebent Venusini nummi non illi quidem aeris gravis, sed trienlarii, ubi legimus V* monogrammate scripium. Sae- culum sexium non usurpai nisi in nummis cusis, ut appareat id poiius factum loci angustia. In lapidibus primum exemplum praebeni vertices ier- minorum aetaiis Gracchanae, a. u. 624, in \^, \fT, deinde, angustia spaiii.
^5 litulus a. u. 648 A^, \£S et similes annorum subsequenlium. Nexus con- slanl duabus vel tribus lilleris, raro qualernis, nec nisi rarissime quinis, bac lege ul lineae verlicales obliquas, obliquae suppleanl rectas. Itaque syllabam TA indicabit linea transrersa superimposita litlerae A in hunc modum 7(> itemque alteri.utri obliquae lineae litterae V. ordinem enim iugatae passim sequunlur. Ilaque V leges TV, V vero VT.
Nexuum exempla sint haec: /S^ Ah\ fi( Ax; f^ Mal; y( Pur; |0\ Roma; }K Tamp; Vb Fauslus; Qf(jS Caldus. Littera i indicatur producta aliqua linea supra modulum alterius litterae, e. g. t eril Tl ; tt erit Nl; aliquando tamen videtur omissa ut in PO^i PLh ubi deberet scribi POf?i Rtl- In V? et \f( esi aeque incertum, quod dubium noh esset si scriberelnr \^ et V(; nec enim repugnat anliquae consuetudini ut omittatur vocaKs; sic enim legimus SX pro SEX ; CN^L pro Cn. Fol, ut opinor (alii Cn. Ful.], collalo praesertim CN^V. (Cn. Folv.]; quamquam medio saeculo sexto FVLVIVS el FOLVIVS promiscue scriptum sit. Posteaquam per nexus duo nomina coniuncia sunt ut C^L , vel tria ^? , coeptum est addi punctum quo mo- neretur lector quae litterae ad quod spectarent vocabulum. Sic legi in dolii amiternini sigillo /5^, P. Auf. P. ; et in nummo Brundisinorum B. incerium utrum P • L an L * P. Habemus etiam in nummis familiarum B.OMP, L. Pomp et in perpendiculo plumbeo mutinensi C'T/|/, C Ta. N. Hic mos aliquando servatus esse dicendus est extra nexum, si in Q re- giensis epigraphes punctum recte vidit Cavedonius (Bull. Instit. 4865, 70], qui legilQBADESI C^ARI.,
CAP- VIL
De sifnis ad lectionem invandam inventis.
Haec traclalio finiiima est extremae capitis superioris, in qua indilum punclum dixi vel adiectum, ut lectores monerenlur iugatas iilas litteras esse seiungendas, propterea quia duabus vel tribus conslarent vocibus. Lalini enim solili sunt verba distinguere non coniugare ut prisci Graeci; distin.\e- runt autem puncio interposito vel linea transversa. Puncti formae variae ingenio scriptorum invenlae sunt ad tilulos exornandos. Rotunda • est cae- teris anliquior et vulgaris: aliquando se sequens ••• vel sibi superim- posiia 5; triangula a, varie iacens > f 4 : rarius invenitur punctum ex qualuur segmeutis circelli conslans gibbo sibi opposilis in hunc modum yi, vel quadrata forma D, a Linea eliam iacente - vocabula dirimuntur. Hac item fines ab initiis versuum distinguuntur in titulo Scipionis Barbati, quod etiam factum reliclo maiore intervallo. Pro puncio circellum positum aliquando suni qui putanl, quorum senlenliae non subscripserim lemere; consiat enim aniiquos parvulo circello usos pro litera o. Cum spatium solito maius relia-
16
quilur vacuum, el punclum additur, id proxime appingilur vocabulo priori. Rarissima esl linea iacens inter voces pro punclis; ea cnim veteres utuntur polissime ad versus dislinguendos si forte rhythmos non versiculorum modo, sed ul continuam oralionem scribunt. Punclo Latini dirimunt interdum propo- sitionesin compositisut ad*versus; sub-legi; ob-v^nerit; inperato; pro*posita; vel contra ubi interpungendum est, praeposilionem a vocab^Io sequenle non disiungunt, ut inlerramy neminus, procos, duovir pro duom^mrom = duumvirum. Punctum sine caqsa interpositum erroribus adnumera ut in lamina aenea falisca inperatoribus. In 6ne versuum, nisi quae siglae sunt, antiquus mos fuit nunquam punctum addere. In line inscriptionis addidit puuctum scriptor tituli Pompeo Magno dicali anno 702.
Antiquis erat in more vocabulorum litteras in fine versus abundantes in alium versum non transferre ; quocirca versus inaequales exarant. Tamen ali- quot exempla neglectae consueludinis numeramus: haec sunt: CORNELIvls. EISDeIm^ PRIo * COSi GRAD|V et similia, ut in recenti a me edito lapide viae ostiensis OJPVJS» quod ego propter fabricam, cui illa columna inserta esset, sive sedile ea fuerit, sivc quidvis aliud, factum esse mibi persuasi. Ubi locus continens non erat oec placebat transferre, reliquas litteras ad- debant supra, vel infra versum., et saepius circumducebant, quam consue- tudinem Angustum servasse tradidit Svetonius. Circumductio fieri solebat linea obliqua. \ vel flexuosa 2 ad latus apposita, quae nonounquam infra excurrens, complexu suo contineret. Lineam verlicalem crassiorem I nuper monui separandi causa additam in columna viae ostiensis, ut versum lector non continuaret, .sed ad alteram paginam sibi esse transeundum oioneretur. Fere ut diu post scriptor laminae aereae Ligurum Baebianorum verlicalem apposuit lineam ad BAEBIA\ lilteras abundantes in sequenti versu monens esse quaerendas. In vasculis sancaesarianensibus notantur hac sigla ^ non- nunquam voces et litterae subscriptae, quod omissae essent, ut ad medium versum superiorem revocentur.
Gum duo vel plures in magistratu collegae essenl nominandi, nc totidem vicibus eorum dignitas repeteretur, quot erant nomina, angulatam > dextra vel sinistra <, aut Oexuosam Hneam insculpserunt, £ quae fines versuum concluderet, extraque dignilatis nomen posuerunt in medio ad singulos ma- gtstratus referendnm
-^'NAAAAnAAA/^
17
PARS II.
QUAE BST ORTHOGRAPHICA.
CAP. I. Dc contonaiitiaiii daplicationc*
Exposui de priscorQni laliooram liUeralura, uique arbitror, satis; dudc neoesse esi aggrediar de orlhographia dicere, el primo de consonaalium geminaiione; nam Don geminandf taios fuii velusiissimorom Laiinoruro. Cod- saeiQdioem mutavisse ferlur Ennius ui poie graecus graeco eius aeiatis more usus (Fesius p. 293); sed exiant exempla anleriora. Ei RUschelius qoidem geroinationem repetendam aflBrmat a Q. Ennii auctoriiate et exem- pio (in Ut. roumm. p. IV); ante eom non esse geminatum, uno aui al- tero exeroplo excepto (in iit. aleirin. p. 4). A Riischelio longe oon discedit MQlleros (ad Festum p. 6. v. anus.), qui coofirmari ait a iiiulis gemiftaiio- nem liquidarum et sibilantis posi medium sextum saeculum usurpari esse coeptam, sed ita ul eiiam simplices pro gemiDatis ad sepliroam usque saeeolQm medium non raro ponerentur, ut io I6ge Servilia aie$e umierit. Exempla quae Ritschelio obversabantur fuere, ut arbitror, HINNAD de quo aotea dobitabai, vel potius haud sciebat an non satis fidei haberei (in til. mumm. I. c), et forte SEFFI in iscriptione illa, quam mirabilem vocat, pro Sibei scriptum. Verqm haoc inscripiionem litteratora quidem latina, sed liogua peligna conceplam hodie scimos et merito reietimus a corpore inscripiionum latinarum. Restat igiiur illa vox HINNAD qoae coDsueiudinem Ennianaro aniecedit, cum tiinlus posiius sit a. u. c. 540. Huic APPIOS addidi nuper in diss. ^i canoni Rii$eheliani, monens non ex iis Appiis esse, qui saeculo quinto eum magistraium gesserunt, quod incogi- tanier Mommsenius statuit, sed eum esse arbitraius qui nomen suum fasiis adscripsii a. u. c. 543: nam ullerius difTerre non expedit propier oominis io as formam. Hoc saeculo sexto medio antiquior mihi vel prope par est lamina aenea falisca utrinque scripia, cuius ego posteriorem scripiuram cum nuper explanassero ostendi, eam ante roedium saeculum sexturo fuisse exaratam, probabili ratione puto. Anierior iiaque vcrsibus Satuniiis con- scripta in voce SVMMEIS ieriium praebet exeroplum; neqne dabito quio recie his addi possii tilulus praenestinus TlRRI -CRABI^t *TIR'F» in quo littera r geminata litierae ^ acutae consociata esi, aique aetatero Ennia- nam ui praenestini similes plerique orones antecedit. Incepit igiiur esse hic mos ante Ennium» verum in coosueludinem deinde abiit diu posi Enoii mortem. Hanc a me dudum proposiiam senieniiam confirmavit tabellaaQnea
t
18
Pauli Aemilii in Hispania inventa. Cum enim scripta sit annis quindecim ante a. u. c. 580, quod initium Ritschelius huic novae orthographiae posuit, tamen quinque praebel geminationis exempla in TVRRL ESSETi OPPI- DVM, POSSIDERE, VELLET; bis lanlum non geminat in POSEDISENT. lOVSIT, quem morem magis geminandi quam non geminandi proprium Tacit Ritschelius progredientis saeculi septimi (I).
£x his inlelligi par est Senatus consultum de Bacchanalibus, qnod veluti fundamentum Ritscheliq fuit opinionuro el canonum suorum, non ca vi pol- lere quam prae se ferre videtur. Potuitque scribi a. u. 568 ea litteratura, eoque stilo vetustatis qui iamdiu obsoleverat, anliquitatis afTeclandae caasa, credo ut Senatus maiorero dignitatem suis praescriplionibus mercaretur; nisi potins hic lunc fuil Curiae in consultis ferendis stilus [i).
Venio ad gradus geminandi a Ritschelio inventos. Is statuit primo ab a. 580 ad 620 promiscue esse geminatum el non geminatum, quod cum serio ah eo sit pronuntiatum, posset videri monumentis ratiocinatus probe excussis» nec iniuria; id enim profitetur. Sed nihil minus. Quod enim huius promiscui usus exemplum proferre is potest, cum totis his annis quadraginta unicum habeat non geminatae consonantis MARCELVS a. 599, et unicum geminatae MVMMIVS a. 699, cui addere oportuit Nattae nummum gemi- nantis: NATA* Nisi forte is relulit ad hanc aetatem P. Cornclii Scipionis iitulum, et L. Cornelii, qui mortuus est aelate nondum ad honores maiura, et incerti illius ex Asiagene oriundi. At si id esl,tut opinor, contrarium effari opus est; minus nempe esse geminalum. Sunt enim in eo carmine quattuor non geminalae consonantis exempia POSIDET, CESISTEI, SV- PERASES, LKVISET, duo geminatae, ESSENT, TERRA. Quibus accedet ex citatis Scipionum titulis POSIDET,- ANNORV: addendi etiam erunt ex nummis SVLA, SARAN, COTA, GELI, RENI, PILIPVS, MARCELLVS. Pit igiiur summa duodecim consonantium non geminatarum, geminatarum vero sex. Quare inconsulto positum a Ritschelio patet hac aetale pro- miscue geminalum. Caeterum promiscuum usum seu inconslaniiam illam, quam summam vocat, perduxerat olim idem Ritscbelius ad a. 640 (in iit. mnmm. p. IV, V.]: deinde secundis curis tolum hoc spatium divisit, sta- tuitque, ut dixi, ab a. 620 ad a. 640 saepius geminatum quam non gemi- natum. Quem secundum canonem cum ad examen revocarem, non minus certe miraius sum tantam hominis conGdenliam in aOirmando; namque experientia facta rationibusque subduclis, apparet bac aelale usuni fuisse promiscuum. Monumenta vero quae perlinent ad a. 620-640 haec sunt.
(1) Ritschelii doctnnaai hoc monumento confirmatam falso aflQrmarttni, aut certe incogitanter, Henzenus et Renierus; de quo lectorem yolui roonitnm, ne quem decipiant.
(3) Miror Mommsenium haerere in nummo Nattae anle saecnlum septimum percusso, qnodque ea de cansa non alia alleget exemplo , quam ex Scipionum et ex Mnmmii Aohaiei iaecnli septimi tilulis.
i9
DeDarii Q. Marci Pilipi, C. et M. Melellorum, CorDelii Sisenae, M. Tulli, C. Memmi. Addidi his lapidem pollanum Popilii, et milliaria eius, tum Cor- nelii Hispani titulum qui fuit praelor a. u. c. 615, milliarium Cioae, legem repetundarum, el bantinam, cl fragmenta legum aclatis Gracchanae, litulum FaoDi , milliarium Metelli , epigraphen Apolini putio sacram , sententiam Minuciorum. In his duplicatum invenio quadragies ter, non duplicatum quadragies sex, unde elucet usum ut dixi, et consuetudinem non gemi- nandi eamdem et geminandi fuisse, totoque hoc tempore hanc Latinorum orlhographiam flucluasse. Nolim videri numerum tantum esse secutus; potest enim aiiquis putare consonanles maturius alias, alias serius coepisse dupli- cari. SepoDo igitur sibilantem, et mutas a semivocalibus separo. Fit summa.
S duplicatar XV, non dupiicatiir XVII.
Mutae c, d^ p, t duplican- tur X, non dopiicantur XIIII.
Semivocales fy l, m^ tiy r dupliCantur XI IX, non duplicantur XVII.
Clarius igitur sole isto quem cernimus apparel, hac aelate quam secundam post Eonium posuit Ritschelius fere promiscue fuisse duplicatum et non duplicatum, siquidem monumentorum suffragium valere volumus, ut debemus. Rilscheliana aetas quam lertiam appellat triginta annos complectitur ab a. 640 ad 670. In ea constanier ait esse geminatum, paucis exceptis reliquiis moris vetustioris (in tit. mumm. c). Hoc ille quidem certe recte posuisset, si leges excepisset. Nummi enim duplicant semper praeter ^EMIES qui cusus traditur inter hos annos 667-673. At leges veterem consuetu- dioem Don geminandi magis servant. Lex enim agraria anni 643 vicies duplicat: undecies non duplical, tum lex banlina qualer duplicat, bis non duplicai; item lex repetundarum vicies semel duplicat, quindecies non du- plicat. Itaque ralione subducta duplo fere maior fit geminantium numerus. Leges igiiur huius tertiae aetatis canonem Ritschelii pravis fultum male talig fuisse declarant. Verum advertas velim his quae mo^ui cum agerem de S. C. Bacchanaliorum, in legibus vetustiorem morem diutius esse reten- tum. seu potius lente^obsolevisse; neque id essc mirum, cum videamus in lege lulia municipali E pro I iamdudum antiqualum revixisse. Haec cum Ritschelius non animadverterit, iure dicetur fallacem canonem proposuisse.
CAP. II.
Dc voealilMS el eonsonantiliat afllatis.
Constat priscos Latinos usque ad saeculum rei p. septimum consonantes nunquam aspirasse: aspiraiione utebantur ut deinceps fere semper in voca- libus sive initio vocum sive medio. Fuere etiam qui oedos ircosque sine afflattt dicerent, quos Quintilianus (Instit. I, 5, HO) ait propterea parcis-
sime aspiratione esse usos. Igitur posl saeculi septimi medium eos exti- tisse oporlet qui hanc novam orthographiam commenti sint. Maturius enim exemplum extat in vasculis sancaesariensibus ORATIA; deinde vocales non aspiratas nummi praebent in epigraphe YPSAE, YPSAEVS» et initio octavi in tituiis legimus OSIDI (Furl. Lap. di Este , p. 88) et IRTIO. Latet adhuc qui consonanlium aspirandarum auctor fuerit; namque Ennium non aspirasse, scripsisseque Bruges non Phryges, affirmat Cicero (Or. 48] an- tiquis eius declarari libris. At cum probabili coniectura haec coosuetudo orta appareat circa saeculi septimi initia, potest fieri ut a Cratete Mallote nobili grammatico (Varro de L.L. IX, 4) profecla sit, qui Romam missus ab Attalo rege a. 595, cum crus fregisset, per omne legationis et vale- tudiois tempus plurimas acroases fecit, assidueque disseruit, et Romanis exemplo ad imitandum fuit. Itaque grammaticae studium magnopere propa- gari ex eius iudo coepit, carminaque parum adhuc divulgata retractabantur, diligentius legebantur, cpmmentabantur a plerisque (Svet. de Gramm. illustr. c. 2), quos inter numerare non dubito Scipiooem illum Africanum, qui vor- iicetn voster et similia in e litteram secundam vertisse dicitur (Quint. 1,7, 26). Quocirca accidisse vero simile est ut a Graecis sumerent quod ad graeca origine vocabula verius exprimenda erat accommodatum, nec tamen novas inducerenl lilteras, quibus Graeci tunc utebantur, sed litteris vulgaribus aspirationem fere ut prisci Graeci adhiberent. Huius novae orthographiae usum in primis u^urpavit Mummius Achaicas in CORINTHO, ACHAIA, TRIVMPHANS.
Aliadeinceps exlant exempla acceptae innovationis in CORINTHIORVM, quod legimus in fragmento Legis agrariae a. 643, in L- PHILIPPVS nummi cusi anle a. 650, quo anno adhibet alterius denarii auctor in PVLCHER, el eodem fere lempore (650-666) legiraus Q. THERMVS, L* THORIVS9 tum in titulo Samothraciae PHILIP. Qua aetate exempia sunt consonantyim non aspiratarum septem; quatuor in nummis: nempe, Q. PILIPVS, TAMPIL, CILO, CETEGVS; in lapidibus tres pVTIO, PILOLaas, ANTRACIVS- Miramur itaque Ritschelium scripsisse (Mon. ep. tria p. 27) non esse aspiratum hoc tempore, paucissimis exceptis, cum constet contra octies fuisse aspiratum, non aspiratum vero septies.
Post ca tempora a. 660 ad 700 par eliam numerus invenilur aspira- larum et non aspiralarum, cuius moris promiscui exempla extant in lapide capuano, a. 660 in quo aspiranlur quatuor voces AGATHOCLES, PHILEM, PHILIi^, EVPHEMIO, el tres non aspiranlur, DIOPANT, ANTIOCVS. TEATRO, dalumque iudicio aurium polius quam rei naturae et consuetu- dini magis quam verilali ut scriptores aspiralione ulerenlur, vel non ute- rentur. In vasibus sancaesariensibus ler aspiralum video PHILOCRATIS, SPINHHER pro SPINTHER. bis non aspiralum in PROTARCVS, A^^AI. In tesseris gladiatorum quatuor aspiratac voces a. 681 NILODM; ^- 694.
21
A/CHIAL. a. 695 PHILARCVR^ a. 696 ELEVTHERVS; novem non aspiralae, a. 661 MENOPIL, et circa ea tempora PILOMVSVS? inde a. 683 PILOTIMVS, a. 684 PILARGVRVS, PILODAMVS, a. 685 AESCINVS, a. 693 ANTIOCVS, a. 697 STE^ANVS . a. 700 TEO- PROPV, et hae lesserae qiiidem ad posleriora vasibus sancaesariensibus spectant tempora. Nihil itaque cerli ad aelalem dignoscendam inde erui potest; falsum praelerea eril quod posuit Ritschelius non esse aspiratum usque ad a. u. 660, paucissimis exceptis. Cum vero ab ea aetate ad a. u. 700 constet septies esse aspiratum , undecies non aspiratum ; hinc con- clttdamus usum aspirandi vel non aspirandi ad saeculum octavum usque Tttisse fere promiscuum, minusque potius quam magis aspiratum. '
CAP. IIL
Dc Mtimilationc eontoiiaiitiaiii in compotiliii.
Praepositioiies adiunctas verbis et in consonantem desinentes antiqui non imminuebant; itaque scripserunt EXDEICENDVM, DISMOTA, EXFOCIONT; deinde comroulatio inducta est, commutarunlque saepe CON in COM ante V consonantem , ant ei similem F , scripseruntque COMVENTIONE, COMVIVIA, COMVALEM, COMFLVONT aut imminuerunt praesertim ante sibilantem : inde invenie^ adhibitum saeculo se^^lo COSEnsa, CO- SOI^ETVR, COSOI^, COVENVMIS, COVENTIONID promiscue cura CONSOLERENTVR. CONSOLTO, CONSOL, CONVENTIONE.
Tulit usus saeculi septimi ut praepositio IN ante P in IM transiret. Huius orthographiae primum exemplum praebet lapis Mummianus aedi Her- calis Victoris aHixus, quam L. Mummius IMPERIOeius Achaia capta IM- PERATOR dedicavit. Postea tamen ad Syllam usque, excepto uno exemplo, scilicet IMPRIVATVM a. 643. Romani vetustiorem consueludinem tenue- mnt, constatque ex titulis annorum 621-36, 634-32, 643, 649. Verum a Sallae aetate ad a. 713 invenio in ipsius Sullae nummis a. 667-72 percussis IMP; item in nummis Q. Metelli a. 675: alque hac orthographia dedicatur Servilio Isaurico IMPERATORI lapis a. 680, et ponitur Caecilio Metello. Deinde a. 703 M. Tulli nummus M • TVLL - • IMP- ; tum Bruti , Murci, ceterorum, et glandes mundenses a. 709 habeot CN - MAG • IMP* et pro- miscue a. 743 RVFVS IMP, C-CAES-IMP- Semel tamen in glande musei Kircheriani negligentissime scripta, cuius hactenus male excepta lectio est, legilur FEIX, CAESAR INP. (4).
Haec de forma IM collegisse sat est, unde patere arbitror quam recte
(i; FEIX CAESARV habet De Miiiicis. Acta Acad. Pontif. XI, pag. 53. Marchiai eteepit LEX . CAESARV.
22
consueludinis orium dislinxerim, quod nemo anle fecil, ab ipso progressu et propagalione. Namque inficiari non possumus IN in IM commutalionem, quamvis circa annum 609 a Mummio sit usurpata, tamen post medium saeculum sepiimum et propagari vulgo coepisse, et passim diffundi.
CAP. IV.
De 8 reilnnilaiitc poAt x.
Latinos scripsisse Caisna pro caena, LOSNA pro Luna, pema pro penna, et similia, fere ul Elrusci Cisra pro Caere, partim legimus traditum, par- tim ipsi in monumenlis videmus. Bedundabat itaque sibilans rudiori adhoc lingua, cuius sonus cum mollibus politiorum auribus molestior accederel nec proferretur, paulalim omissus est. Alia consueludo in linguam latinam permanavit sub Ennii tempora, et haec a Graecis, ut litterae X sibilansS adderelur.
Nam Corinthiorum lingua ad litleram ^ addilum sigma est, scriptumque dorica illa palaeographia MEfll^Q (^opal^s)' Huius orthographiae Lati- norum exemplum satis vetustum hodie habemus in Senalus coosulio de Bacchanalibus anno 568 in voce EXSTRAD, deinde in titulo L. Scipionis Cnaei filii SAXSVM, tum saeculo septimo aliquoties usurpatur in legibus anni 621-36 DVMTAXSAT , EXSIGITO, LEXS , PROXSVMVS, a. 637 DIXSERVNT, a.643 FAXSIT, EXSCEPTVM, DEDVXSIT, EXSIGATVR; et tamen legimus EXILIVM in lege a. 631, 632. Permana>ni deinde haec orihographia post iempora Sullana in saeculi septimi labentis annos eaque aetale Augusli frequenter usurpata est.
CAP. V.
Dc pcrmulatione litteraram c et q alDniiim.
Litteram Q a priscis Latinis receptam tum antiquissimi tituli produnt, tum ostendunl id ab initio factum, nec accito vocalis litterac V adminiculo. Eius vis videtur fuisse ut pinguius sonarel quam C latinum aui K graecum, in cuius locum identidem ea de causa adhibetur a Graecis Doribus et Chal- cidensibus. Horum exempla sunt ex terris Latio conterminis in lecylho cu- mano cui esi inscriptum SOOVQB^l et in vase dorico Caere effosso in quo legi MOP^a^O ('0/x(%xo$). MOTV^p (KXm?), MO^^^V>IQJq^n [Uepixkvfjievos), itemque in patera cretacea graphio exarata <IOTQ^ CExTosp), Latinis vero MIR^^VRIOS aeque ac MIRCVRI02, A^VINO, itemque ACVINO. Scribuni etiam sublato V ^VQORCOS quod Graeci Avxovpyog, PROQII^IA quod oportebai scribere PROCII^IA. Mos scribeadi QV pro
23
CV quamvis in A^VINO el MIR^^VRIOS possil videri orlus anle medium saeculum sextum, eum tamen invaluisse saeculo septimo certum esl.
Hanc orthographiam ab Accio profectam pulavit Kitschelius (Vou. epigr. tria. p. 33). Exempla suntQVRA, QVRAVERVNT, QVM, QVIVS, QV- LINA, QVSONIVS, PEQVS, PEQVNIA, PEQVLATVS. Olim eUamQVO pro CO scriptum declarat in aerea lamina Falisca QVOUVNDAM, et ia S. C. de Bacchanalibus OQVOPTOD pro OCO^TOD, nempe occulto; inde inquUifius, exguilinus pro incolinus excolinus ubique mansil. De forma Ma- quoulna in pede cistae Kircherianae lege quae scripsi contra conlumeliosum Mommsenium in Diss. Arch. voL T p. 144. Nomen est praenestinae Macol- niae exaratum slilo ab etrusco arlifice cuius animo obversabatur Maquolna, quod vertil ipse in Maquoulna ou diphthongo graecum in morem pro u usur- pala. Sa€culo seplimo vergente quidam vertere tentaverunl QVO in CV, inde orlum PROPINCVS, AECVS, quaedam sic scripta mansere, ut CVIVS, COCVS; OPSEQENS in titulo capuano analogiam habet cum PROQIHA.
CAP. VI.
De «euie o lillcrae in tccanda dcelinntione.
In aetate definienda usurpalae declinationis nominum secundae in os, om, duo quaeruntur; el de origine quidem nonuulli sunt qui putant in linguam lalinam hunc niorem a grammaticis ex graeca consueludine csse inductum: ' obsolevissc autem post bellum Hannibalicum idest posl medium fere sae> culnm sextum. Alii tenenl Latinos anliquissimos non aliter usos declinatione secunda, nec aliter flexisse quam in os, om, idque pordurasse ad Gnem pene belli punici primi, idest ad annum fere u. c. 620.
At vetustissima Sabinorum monumenta, unde orti Marsi, Falisci et Ca- penates declarant flexuram in os, om fuisse initio unice usurpatam; latina vero confirmant cum permiscent, neque enim si olim nSf um unice usurpata flexura est, potuit accidere ut omnia huiusmodi monumcnla perierint aul adhuc lateant.
Vetustissimi igitur, aut ad instar velustissimorum tituli sunt in quibus nul* lus declinalionis secundaein us usus apparet: his recentiores qui iam utram- que flexuram miscent, ut videmus in duabus cistis praenestinis, in totident vascttlis calenis, alibique. Exempla sunt SIPANVS, EBRIOS; SIMOS, SECPI^VCVS; RETVS. GABINIO.
Usum declinationis in OS, OM cessasse incipiente saeculo sexto, olim putavil Ritschelius: professus est deinde hunc morem obsolevisse circa a. 520. Mommsenius , qui nescio quo amore innovandi bello punico primo facil nomen belli Hannibalici (v. nol. ad inscript. 167, 44 48) cum tenuisset olim declinaiionem in os, om simul viguisse cum declinatione us, tim, deinde
24
opinalus est serius in ii^, um declinalionem Tuisse invectam, nec ante exiiam saeculi quinli. Mihi cui olim visa erai vetus scriptura durasse ad medium saeculum sextum , et ultra , suffragavit ara Marci Minucii , quae a. 537 Romae insculpta nuper prodiit, declinatiooem om in SACROM praebens.
CAP. VII.
De u vocali «ntc vcl pott r contonaDtcni vcrso in o.
Duplicem V V alteram vocalem , consonantem alteram fere nunquam con- iinuavit antiquitas, sed verso altero V in O usa est, scripsitquc lOVENT, lOVIS. VOLNVS, VOLGVS, MAVORS, MORTVOS, ARDVOS, DEIVOS. DVOM ' VI R. Saeculo quinto sublato o scribi coeptum est MAVRTE. Huius orthographiae secundae praebet exemplum FLAVS in Decimii nummo posl medium saeculum sexium, a. 570 cuso; praeierea tiiuli circa medium saecu- lum septimum et ulira: in his sublaio o vel u vocali legimus IVANALARIA. IVENTA, IVENTIA, AEVM, VIVS, SERVS, FLAVS. VESVIES, PAQVIES, ASVIA, SALLVIVS. Consonans u omissa est in NOICIA, NOEMBRES.
CAP. VIII.
Be pcraiBUfionc u voeolia in o, t in f in radicibM vocoMonini.
Veieres in more habuerunt vertere u in o quoties sequereiur litiera li- quida /. Sic TVSCOLANA, HERCOLES, COLPA, MOLTA, SINGOLEU POPOLVS, TABOLA, POCOLOM. POLCER, FOLVIVS. ASCOLANVS. COSO^, CONSOLTV, AESCOLAPIO et similia. Raro id usurparunt ante M, N, cuius exempla sunt, MAXOMO, COLOMNA, NONTIARE: idem apparet in ^OSNA*. quod, sublato s, oril KDNA; iamen ante medium sae- culum sexlum iegimus promiscue usurpatum CONSVLVERE, CONSOLTO in titulis venusinis ; CONSVLTO, CONSOLTO in euganeis ; eodemque redil VERTVLEIEIS et HERCOLEI in carmine sorano liem in antiquio- ribus pineis praenestinis M • EPO^EIO • C • F ; A • EPV^EIVS • M • F ; M * EPV^EIVS • M • F quae ad primam pertineni dimidiam pariem saeculi sexti. Deinde in duobus cippis Fulvii Nobilioris, FVLVIVS, FOLVIVS. Veius exempium ti ante I est exiremi saeculi quinti vel sexti incipienlis in cippo pisanrensi CIISVVA, et in epigraphe picta faleriensi ^^VSIIC. quae ad fere medium saeculum sexium speciat. Videiur igitur saeculo sexto in- coeptum scribi per u/, quod tamen passim per ol scribebanl: quasdam vero veluti reliquias prisci sermonis mansisse puia in prima parie media saecnli septimi cum iam vulgo per ti scribereiur, idque constat ex terminali lapide praeloris Caecilii restituio in quo legimus CONSOLTO ; ei ex le-
25 gibus repetuDdaniin et baDtina, quae utramqne formam praeferunt, nomi- nibus tamen qnibusdam propriis exceptis in quibus diutius antiquitas servata esl, ut HERCOLES circa medium saeculum septimum, HEIOLEIVS a. u. 646, NVMOLEI a. u. 648, ACCOLEIVS LARISCOLVS a. u. 71L
Vix est quod moneam veteres sic esse locutos, ul FABRECIO) OVEO, FII^EAI, TASEOS, PAMIIHAM, VECOS, DOMETIVS, OPEMIVS, CA- MEI^IO) COMENIA e pro t posito dicerent. Sed haec antiquissima , in radicibus vocabulorum» neque fere ultra medium saeculum sextum usurpata. Post eam aetatem invenies rustice SOLEDAS, CALECANDAM in titulo alatrino, DECTVNINEBVS in sententia Minuciorum a. 637, cum iam a. 565 OPPIDVM Paulus Aemilius poliliore scribat orthographia, BACA- NALIBVS, SENATORIBVS, MVLIERIBVS legantur in Sen. consulto de Bacch. a. 568. Quae qnidem certe ul quaedam siogularia vestigia pristioi moris explicanda erunt , cavendumque ne annum 630 cum Rilschelio ( in tit. alatr. p. 45; ad epigr. soran. p. 45) veteri huic coDsuetudini statuas terminum. Varro meminit horum vea^ vella (R. R. I, 2. 4 4), speea (ib. 7, 42, 48); Feslus ameci, amecae sub v. amiciiia: Quintiiianus revocat Menerva, leber, magester (L 4, 47). Privernum habes in nummo Hypsaei varie scri- ptum PREIV, PRIVER, PREVER. Firmum in glande bellica semel legitur scriptum FIIR-
CAP, IX.
Dc pcrmnuiionc tnbinnctiYac i In dipbtlionffit ai, ot, ct dc dipbtbonfo ou , au in radicibns Yocabolomm.
Antiquitas non aliam diphlhongi ai oi formam novit; aelas sequior deinde paulatim utramque commutavit in ae oe, Invenio ae inductam primum in radice vocum, deinde in declinatione. Extremo saeculo quinto, vei prima parte sexti legimus in poculis SAIITVRNI • POCOI^OM ; AECETIA.1 • nOCO^OM, el in nummis eiusdem aetatis r * M.» C • SAE. Post medium saeculum sextum in Fulvii Nobilioris litulo a. 565 scriptum occurrit AETO- LIA, in cippis M. Aemilii Lepidi a. 567 AEMILIVS legimus. At Paulus Aemilius a. 565 AIMILIVS- Miscet tamen utramque formam Sen. consult. de Bacchan. a. 568, AEDEM, AIQVOM; item coranus lapis PRAITORES* AERE, et elogium P. Scipionis Cn. f. AETATE, QVAIRATIS. Eodem tempore nummi exhibent P.PAETVS, A'Cy€.
In saecul(v septimo rarissimus est usus oi io radicibus vocabulorum: itaque usqae ad medium saecuium solum invenio AID- Mummius enim habet AEDEM in litulo aedis Herculis a. 609; carmen Cn. Scipionis Hispani posl a. 645 LAETENTVR; lapis Popillii pollanus a. 622 AEDISQVE , PRAETOR ; cippus milliarius Metelli, a. 637, CAECIMVS; tum monumenta legaiia ab
26
a. 621 ad 637 conslanler adhibent AE; iiem tituli capuani caeteraque mo- nuroenla quae extant medii saeculi septimi et uilra eam aelatcm ; itemque nummi, si excipias SEX • IVLI *CAISAR cusum inter a. 640-650, el M. Le- pidi in quo AIMILIA. Quae exlant exempla ai post medium saeculum septi- mum vel negligentiae scriptoris tribucnda , vel studio antiquioris aelatis , qualia sunt aetatis fere augusteae.
Serius quam in radice declinatio Al coepta est immutari in AE, cuius primum exemplum invenio in titulo aquileiensi a. 573, ubi legitur AQVI- LEIAE, COLONIAE, DEDVCVNDAE^ non aliler tamen tolo fe^e saeculo seplimo declinatum in huiusmodi monumentis , exlremi saeculi. septimi et augusteae aetatis titulis exceptis.-
OE locum Ol accepisse videlur medio saeculo septimo: prinia exempla quae novimus sunt in lege agraria OETI, OETANTVR, POENICIO, tamen eadem in lege manet OINO, OINA, MOINICIPIVM. liem promi- scue adhibetur in titulis capuanis ab a. 642-3 ad 680, in quibus transitur etiam ad simplex V in vocabulis luduSf murusy quod ante usurpatum in cippis terminalibus a. u. 613 L. Caecilii qui praebent lOVSIT ei IVSIT. Exempla campana sunt a. 642-43 COERAVERVNT; a. 64i6, 648 MVRVM;.iamen adhibetur COIRAVERVNT et LOIDOS; at eodem anno 648 MVRVM . COERAVERE, LOEDOS ; conira a. 650 MVRVM , COIRAVER, el 655 iterum MVRVM COERAVER; lum a. 656 COEraverant, et.660 LVDOS, C ' COELIO. Fluctuat igitur scriptura per hos viginti annos et deinceps. Posl haec lempora legimus anno u. c. 676 EVBOEAM , el an. 683 C/OE- LIVS- In nummis familiarum ab a. 650 ad a. 670 Coelius veterem or- thographiam retinel in C * COIL; tum in aeclanensi titulo posl tempora sullana reviviscit MOIROS et COIRAVERVNT, quod studio antiquitatis factum apparet. Illud notandum est, antea Ol permutatum aliquando fuisse in OV, cuius exempla sunt PLOVRVMA in carmine Protogenis, pro quo in titulo Scipionis filii Barbaii videmus PLOIRVME, tum COVRAVERVNT bis adhibilum in duobus titulis vestinis saeculi seplimi; el fortasse CLOVL pro CLOIL ab ea consuetudine manavit, quod pro certo habet Bckhelius (D. N. V., V, 474) in nummo Cloulii. Nuperrime etiam inventus est denarius M. Furii Phili in quo pro FOVRI scriptum legitur FOIRI. Horum aller, nempe M. Furii , cum cusus sit paulo ante medium saeculum septimum , vel ipso anno 650, alter Clulii non ita mullo post hanc aetaiem, cui demum aeiali potissimum debeamus referre hanc orthographiam opportune monemur. Saeculo sexto sublatam videmus iu diphthonga subiunctivam V vel | in PO- ^OVCES, PO^OCES, in LVQORCOS quod debuit esse Lacourcos, in POVBLICO POBHCO, in Poulio POLIA , scripsere enim POVHHO, in COIRAVERVNT, CORAVERONT, in LOFERTA ex LOIBERTA, olim enim dixerunt LOIBER, LOIBESOM; ad eum modum ex NOVNDINVM raciQm NONDINVM in iege a. 6t4-36. Sublata etiam esse apparet prae--
27 positiva O in LVCIOM tiluli Scipionis Barbati, cum antiquissimi quique lituli ferant LOVCINA et LOVCILIA, in FVRI quod vulgo FOVRIO, in PVLI, rVHVS, cum habeamus ut dixi POVHHO. Fuit igitur id anti- quioram tempomm, ut haec exempla declaranl; hae vero mutationes hoc se ordine exceperunt ut generatim oi et ou praecedant, ex iisque ortum sit 0 frequentius quam u, quod elementum sequior aetas magis amavit. Consuetadini datum ut quaedam formae vetustiores durarent diu, aliae citius obsolescerenl. Sic lOVS manel adhuc a. 683 in lege Antooia de Thermen- sibas, OVF pro Oufentina tribu nunquam aliter scribitur: TOVA, TOVO, SOVOM in carminibus leguntur, idque etiam posl aetatem sullanam.
Affinitatem quamdam esse inter au et o declarat etiam lingua vernacula, qua saepius au in o versum invenimus, e. g. aurum, <>ro, ausus, oso, clavus, diiodo, maurus, moro et similia. Uem satis constat Graecos e Latinis esse mutuatos ui pro ACXov ^£l\oy dicerent scriberentque ; priscos vero diphlhongis esse usos, recenliores novam hanc orthographiam in quibusdam vocibus servasse vel intulisse. Vetustiora exempla sunt quae de osculana pugna in proverbium deducta narrantur ex oppido quod Graecis barbaris Avfvaxkovy Latinis Ausclam: in nominibus vero PO^A praenamen muliebre a Paula ortom, OVV ab Aulo, ORVCVLE ab Aurunculo, OFIDIVS ab Aufidio, CO- PONIVS a Cauponio, PLOTVS a Plauto, OLA ab Aula, nempe olla, OLIPOR ab Aulipor> ROCVS cognomen Q. Creperei pro Raucus, COPO et PLOSTRVM pro caupone el plaustro, AVSTIVM , pro ostio dici in titnlo praenestino polat Mommscnius.* Singularia sunt quae mutant au in u, ut Claudo Cludo, Raudus Rudus, et contra, si recte sum interpretatus nomen proprium in vasculo capenate , ixlPAVRI pro SPVRl Nomen PLAVTIVS legitur dicium PLOTIVS item PLVTIVS-
CAP. X.
Be ^iphtboiif* ei ort« ex e vel t praeter «eelinationeni.
El pro i vel e longa in radicibus vocabulorum vetustissima est, cuius exempla nonnulla revocabimus SEIG» DEIV, LEIBER; ad horum modum scripsere etiam DECREIVIT, OPEIMI, et QVEISTORES, et CEISIA , orla nomina ex QVESTORES, CESIA, sic scribi solita quibusdamin locis. Ex longa syllaba deventum est ad brevem, scriptumque INPEIRATOR, CREISITA quod vocabulum ortum est ex graeco accusativo XpvaifiioL; SEIBI vel SEIBEI, FACEIVN. Caeterum El pro i longa obtinuit usque ad tem- pora Sullana, et ultra praesertim in quibusdam vocibus ut SEIC, SEI, EIDVS, LEIBERTVS, et in paucis aliis, ferturque Cicero itemque Yarro hanc orlhographiam amasse.
28
CAP. XI.
De femiBaiione Yocaliain.
Primi Umbri vocales loiigas gemioarc instituerunt ; idque afflalu interiecto ut sonarent plenius. Rxemplo sint STAHAMV. COMOHOTA. Hic nios Iransisse videtur in Latium, habent enim et Latini similia in cognominibus AHALA, GAHA, et in appellativis COHORS, in adverbiis VEHEMENTER, in pronominibus MEHE flcm., MIHI, dol.. OHLproOHOL, quod prae- nomen his accensendum olim proposui, contradictore Mommsenio, qni inter- pretatus est ossa hic Lucius cet. Osci et Samnites, quod leniori sono forte pronuntiabant, aspiralionem suslulerunt. Tamen ex eorum consuetudine mos geminandi videtur in Latium inductus , eoque ita Accium po6taro saeculo seplimo esse usum, ut deinceps eius orthographiae auctor primus habitus esse videatur a nonnuilis grammaticorum veteruro , subscriptore Ritschelio, qui certum putat. Quem cum lamina aenea falisca saeculi sexti dudum re- fulaverit, Accium demonstravi consuetudinem olim tanlum incoeptam arri- puisse tenacius, cique propagandae sluduisse. Revocare iuvat quaedocui de consonantium geminalione huic quaestioni fere paria: nova igitur ortho- graphia inventa et inducta muUo antequam in usum fere reciperetur. In- terdum enim accidere videmus, ut quae parum secunde accepta initio et oblivioni pene tradita, iterum proposita postliminio revocentur, propagen- turque ausu feliciori. Tametsi huius vocalium geminationis exempla ipso saeculo septimo tam pauca sunt ut aegre recepta videatur, praeterea ut citius desereretur omni ope adlaborasse Lucilium notum est. Exempla lil- terae a in nominibus appellativis dudum numeravi haec: AA, AARA (hoc dubium), FAATO, HAACE, HOSPITAALITAS, NAATAM, PAASTO- RES, litlerae e sunt EE, LEEGE, LEEGEI, SEEDES, SEESE, o dat la- mina falisca in VOOTVM , u exempla manent haec in JVVS , LVVCI , PECVLATVV, ARBITRATVV, LACVVS. SVVO, VVTEI. In nbminibus propriis duplicatas invenimus vocales a, e, u in CALAASI , MAAMIVS, MAARCO, MAARCIVM. PAACILI , PAAPIA, PAAPVS, STAAIVS. VAALVS, VAALA, VAARVS, VAARIVS, VAARIA — FEELIX — FVVLI, IVVLIVS, LVVCIVS, LVVCEIVS, MVVCIVS, PVVPIVS, RVV- BIVS, SVVRA. Nominibus adde personas verborum terlias FVVEIT, LO- CAVEERVN , qnod extremum ab amico accepi, qui et epigraphen vulgabit, puto. Accium non dubium est vertisse VV in diphthongum ou, quae erat vulgaris eius aetatis orthographia ; item certum est El adhibuisse pro t longa quam non geminavit.
Accius litteram % supra caeterarum litterarum mensuram extantem pro « longa a Calidio usurpatam in suis denariis cum triumvir monetalis ageret, respuisse videtur ; cuius senteniiae id argumento esse potest , quod post
29
Calidiom , qui florente Accio nummuin percussil, ab aelale gracchana usque ad sullanam videalur non fuisse usurpala; quodque Accii adversarius Lu- cilius, qui distingui voluit i longam pluralis numeri PVEREI qnem scribebat per El ab i genilivi PVERI quem simplici ioto scribi praecipiebat , de / sopereminente nihil innuisse tradator. Accium facit Velius Longus (p. 2, S20p) geminantem semper ubicumque producitur syllaba. Aper(e igitur do- cemur aliis non fuisse in more porrectas omnes syllabas ubicumque geminis vocalibus scribere; quibus vero in syllabis polissimum geminarint, curque alias aeque longas non geminarint, arduum est definire. Hoc quidem certe apparei ex monumeutis, neminem geminasse ubicumque, id est neminem, qoaotum scimus , Accium secutum ubique geminantem : id vero praeterea confirmat quod posuimus, A^cium huius orlbographiae auctorem non fuisse.
CAP. XII.
De % lonfa tapereminenic caeicraruiii littcraram mcntaram.
Dixi Calidium t longam supra mensuram aliarum litterarum usurpasse aetate acciana: modo quaero qua ralione demonstretur illud iota esse na- lura longum, eril enim cui videatur obstare quod calidus, unde derivaverit quis nomen Calidius, sit proparoxytonus. Sed errat qui ex adiectivis avidvs^ ealidus putat nomina propria Calidius, Avidius et similia esse orta. Constat enim ea ex posilivis olim fuisse derivata, ul ex Avius fieret Avidius, ex Calius , Calidius , quod ni ita esset , sequeretur totidem adiectiva nomina esse quaerenda in Ovidius, Caesidius, Canidius, Epidius, Helvidius, Fu- sidius, Longidius , Ummidius. Sunt vero notissima horum positiva Ovius, Caesios, Epios, Helvius, Fusius, Longius, Ummius et similia: igitur simi- liter oportet ut Calidius, Avidius derivent. Cuius vero mensurae i in Calidius et aliis nominibus huius formae habitus sit, declarat usus t supereminentis, quem longam syllabam significare tenet etiam Mommsenius (Hist. de la monn. rom. ed. Blacas, v. H, p. 493).
PrimuSy quod scimus, post Calidium i supereminente usus est L. Piso in denario suo, quem cudit post annum 665, cuius epigraphen FRVGl vidit, ediditque , nisi falsus est , Cavedonius ( Bull. ed. Minervinii 4861, p. 61): deinde usurparunt Romae vicani vici, cui nomen a lacu Fundani a. 673-675 , nec tamen in omnibus i longis sed quater tantum , scilicet bis io FELlCl , semel in DJCTATORI , semcl item in VlCVS LACI. Huius etiam aetalis vel paulo anterioris feruntur esse vascula sancaesariana, quae et ipsa praebent nonnulla novi moris exempla in DERCINA , IVANA- LARIA, II.BET.lDIBVS.NOVEMBR- ilemque in Q-CAECILIS A-D- VII IDVS NOV. Huic iuvabit atlexere albensem tilulum quem ponunt HERENNIEIS [Herennii) tres qui SVPInATES dicuntur.
30
Hanc subsequitur Cnei Pisonis tilulus; obiil is a. 690, in quo sic PlSO scribitur. Alia sunt etiam monumenta quae ad banc aetatem pertinent» sed tempus presse definiri non potest; iuvat tamen ex allatis deducere hanc orthographiam circa Sullae aetatero, et ante exlrema liberae rcipublicae tempora propagari coeplam fuisse.
CAP- XIII.
Dc sono «nodam nieilio exprcMO pcr i doplicatnni, vcl cint fonnam tnpcrcmlncnicm.
Est qaidam vocalis i sonus, cum duas vocales intercedit, quem aiunlGram- maiici veteres eiusmodi esse, qualem daret consonans et vocalis : eam ob cau- sam factum puto ut i in scribendo duplicarelur. Item Grammatici docuerunt antecedentem vocalem ut longam haberi, quasi si a duabus consooanlibus exci- peretur. Huius orthographiae exempla quae recenset Marius Victorinus (L. I, c. 4,p.27) haecsunt: AIIO, ROIIA, GAIIVS, AIIAX (cf.p.30, ubi errore GRAIIVS proGAIiVS) Traditur etiam lulius Caesar praecepisse sic scribi oporlere POMPEIIVS et similia. Gicero quidem certe solitus est scribere AIIO, MAIIVS, teste Quintiliano (I, 40). et AIIAX, iesle Loogo (^^\9p; cf. Osann. ad Cic. de Rep. p. 449). Consuetudinem satis recentem esse docent lapides: nam Beneventi legimus OPETREIIA, in Helvetia SABINEIIVS (Momm. Inscr. confoeder. Helv. 43), in Felsina urbe MAIIVS (Malvas. Marm Felsin. p. 5t8), Romae RAIIVS (Ms. in Bibl. Ducis Brabantiae Nic. Florentii ad Laevinum Torrentium); io titulo quem edidi in Ball. neapol. Minervinii legitur CALPVRNIAE BAIIANAI.
Notavi etiam in Pompeianis graphio scriplis MAIIVS (tab. 25, 3). Tamen certum est mulio ante Caesaris et Ciceronis aetalem geminam u inter duas vocales olim incoeptam usurpari, cuius indicium facit vox POB^IIIIOS in vase fictili uarniensi sigillo impressa. Ortus igitur eius saeculum quinlum, vel sexti initia attingit, nec facile originem aliunde habuit quam ab Oscis, quorum IVIINW notum est in cippo nolano, il-3l1NIINnWVn, hnMfillRnmvn, lflll3Q33 in cippo pompeiano, et similia, qoae alibi leguniur. Duplex igitur so> nus iotae duplici t significatur quorum primus consonans, alter vocalis. Invenio etiam expressam brevem vocalem t supereminente forma in CANVLEIIA? (Lupi Diss. U, 188), in CAIIARO arulae avenionensis , in EllVSDEM sic saepe scriplo in tabulis malacitanis. Transiii inde mos ad iola iam nec inter duas vocales, sed inter consonantem et vocalem, quod etiam pridem ab Oscis usurpatum ostendit nomen Cnaiviies sic scriptum graphio ^BIDIflM) in vase campano, POMPVSIIES in lapide aequiculano. Latinorum sunl VIEAM posito E pro I in lapide iergestino. ORIIONIS in lapide marruvino, tam io castello Polignac VARIIAN, et in titulo clusino VETIIENO, VETIIENVS.
3i
Badem ratione explicabis ABIEGNIAS, PONTIENA in lapide neapoli- lano, io puleolano VJAM, PARIES; PRECARIO in capuano; Q • NERlVS in OoreDiino; PAQVlVS in arelalensi; VEDlO in luderlino; VETTIO in anfidenate; MVClVS in roraano; VENNONIVS in laurinensi, aliaqoe com- plura, quae Iranscribendi fastidio omitto. In his iotasupereminens locum ieoei duplicis u: adde exemplis nominaiivos imminutos iia scriptos, quorum primam in nummis exemplum praebet HOSIDI circa a. 700.
Gradum iode arbitror factum ad aliam formam scribendi in qua adhi- bueruni i simul cum | supereminente ad t ioogum significandum ei expri- mendom. lia legi in arula nemausensi sculptum DllOLLAi SVllS in iiiulo romano, iiem INGENVllS, PVBLICllS: hoc vero secundum iota solvitur interdum io El- Duplex ista orthographia invaluisse videtur praeseriim Augusii ei Claudii aetale. Exempla haec satis sint : SACRIEIS in lapide alinaie a. 735, SVIEIS in titulis tribus, romano nno , aquileiensi alteri , teriio beneveniano. Sed his antiquiora sunl quae iola supereminens inter consonaoiem et vocalem praebent pro iota brcvi, pinguioris sonr exprimendi caosa; quod oslendit quam morosi ei diiBciles essent ea aetate ariifices loquendi ei scribendi . ul sibi pene nunquam satisfacerenl , et peccare potius in analogiam, quam signa negligere quibus accurale imo putide sonus exprimereiur.
CAP. XIV.
Dc poncle, vel tieilieo vocalibot loiigis tapcrimpoftiio.
Scripiura, qua vocalis longa per diphthongum vel per geminationem scri- bebaiur, cum obsolesceret , paulalim et alia successit Grammaticorum do- ctrina, quae vocalibus longis sicilicum imponere iubebat. Est autem sicilicus virgula in lunulae modum curva. Nomen huic signo fecit Marius Yictorinus, qaamvis is nescio qua incogitantia non vocalibus longis sed consonantibus imposiium aflBrmet , duplicatione nondum inducta , idque dicat apparere. Cam huius viclorinianae orlhographiae nullum in lapidibus cxtet indicium, conira vocales longas sicilico videamus abantiquis distinctas, Cavedonium qui poiavii se in SVLUA sicilicum Tnvenisse , et cum duplici quidem l , praeiereamus. Experientia etiam docuit, principio non sicilicum sed puncium loDgis vocalibus superimposilum ; deinde etiam sicilico daium locum, ei pro- miscue pro puncto usurpaium, donec obliteraio illo puncio, sicilicus ' et virgttla ' in more manseruni usque ad seram aeiatem.
Latei quis huius novae orihographiae auctor extiterii, quove iempore primom usurpari coepta sit ; nam non necessario videiur oria ex reiecta longarum vocalium geminalione , quod olim tenui , cum etiam vocales sim- plices ex diphthongo ortas afficiat. L. quidem Furius qui a^sem a Riccio
32
edilum percussii post medium saeculum sexlum ; ita nomen inscribil , si credere Riccio fas est, L-FVRI, quod FOVRI a priscis saeculi quinli scribi consuevit. Quod si ita est, novum inventum parum processisse di- cendum erit: nam tolo saeculo septimo scriplura FOVRI mansit, nec rediil orlhograpbia Lucii Furii ante L. Furium Brocchum , qui in denario suo ulitur sicilico L* FVRI CN • F • BROCCHl Hiiius triumviri aelas definietur comparatione thesaurorum montecodruzzensis defossi circa a. 672-3, et carrarensis terrae mandati circa a. 676-77, cum thesauro roncofreddano deposito a. 680-2. Nam nummi furiani qui asperi et recentes inventi sunt in roncofreddano , non comparuerunt in montecodruzzensi et carrarensi. Tamen Furii nummum ad a. 700 refert Mommsenius , propterea quod triumviralem magistratum monetac cudendae nolat in denario, quem morem non anie eum annum 700 putat incoepisse.
Post L. Furium triumvirum monetalem habemus Pomponium Musam, qui. hoc munere functus esse videtur circa a. 690 ex sententia Cavedonii (Ri- postigli p. 213]. Is sicilicum in voce MVSA constanter usurpat, cum vero in MVSARVM nunquam adhibeat, inde suspicari possumus ea aelale legem huius orthographiae fuisse ut superponeretur quidem syilabis per gemina- tionem vel per diphlhongum scribi solitis, verum in arsi positis. Musam ex- cipiunt nummi Albini, Bruti filii, cusi a. 711. Is puncto constanter utilur in BRVTI quod scriploris indiligentia nonnunquam male translatum apparet in extremam syllabam noroinis ALBINVS» aliquando bis positum vidi er- Tore fabrili ALBINV BRVTI * F. ]|Ioc aono vel sequenti sculptus est tilulus in quo coniuncla visitur ulraque orthographia t supereminens in DiVO, el sicilicus in IVLIO. Est vero hactenus primus litulus aelatis certae in quo sicilici usus appareat; ne tamen hoc tempore primum ortum pules monent nummi quos supra recensui.
CAP. XV.
De omiMioBc m, $, n, t, r consoiuintiiiiii flnaliam.
Latinos priscos quasdam litteras in fine vocum pronuntiando obscurasse, indeque ortum ut scrib^ndo etiam eae omilterentur, res est perspicua con- sideranli originem vernaculac dialccti. Constat enim lalinos olim eadem fere conditione fuisse qua nunc sunt ut ioquentes extremas vocales \ocum ca- nant magis quam pronuntient: quamobrem consonantium sonus finalium adeo attenuari oportuit utaudiri vix posset. Igitur cum declinationes nominum per m vel s finiantur, nempe per liquidam et sibilantem, his sublatis, se- , cunda declinatio extitit in o desinens POVHHO, GABINIO cet. In lerlia declinatione, omissis s, r finalibus, prodiil AIDILEi MI^ITARE* PISAVRESE elsimilia, MATE, VXO, MAIO, MINO, quae hactenus innoluerunt. Ele-
33
menta nt in lerliis personis verboram pariter oniissas videre est in CVPA, nROBAVERO. OEDA, raro n lanlum , ul DEDROT, CVPAT.
Haec omnia ad antiquissimam aetalem pertinent, cuius vesligia identidem saecuio sexto et septimo apparent, versoque o in u leges COLLEGIV , PILARCVRV el similia, EMERV, et sublata litlera t, VIVON-
CAP. XVI.
De declinationibiif vcterum Latinoram.
Panca sane et plerumque incerla sunt quae ab antiquis Grammaticis de declinationum velerum casibus accepimus : nec tamen satis proficere pos- sumus ex monuraentis quae ad nos pervenerunt. Constal id experienliar, nullum hactenus exemplum reperiri nominativi pluralis in ot, oeautdativi el ablalivi in ois, oes, quos scimus a vetorrimis usurpatos. Apud Festum ex lege Nuraae recitantur haec verba: Janui Quirino agnum marem caedito quae ferme olim scripla Janoi Ouirinoi acnom marem caidUod. Alibi p. S06 ab eodem citanlur Pilumuoe jioploe ex carmine saliari, tum ab epilomatore Paulo p. 86, Fescemnoe, et apud eumdem legimus p. 49: « ah oloes dicebant pro a6 illis ]>. Dalivi exempla Marius Viclorinus petit ex libris veteribus, atque ex peritorum quorumdam scriptis (de orlhogr. c. &. p. 26. edil. Gaisf.) cameloi, caproi; sed haec recenlioris sunl aelatis in qua vaiuil graeca consuetudo in graecis vocabulis transferendis, ut e. g. cosmoi, vel cosmoe scriberenl, quae verba hodieque legunlur in Cic. 11 P\ep. c. 33, ad quem locum revocat Maius ex Mela 1. 2 Heniochoe, et Osannus canephoroe ex Cic. IV Verr. 2, 5, addasque licet Locroe ex Quintil. X, 1, 70, quod exemplum post Schneiderum excitavit Zumptius.
luvabil hoc loco contexerc ex monumentis collecla schemata singularum declinationum, ut statim appareat q.uam pauca sint quae aelatem tulerunt.
Dfclinalio prima.
Nom. fl, as ROMA. VALENTIA, PAAPIA, AESILLAS.
SALVENA (masc. n. pr.), VOLTA (masc. n. pr.), POENA (masc. n. pr.). a PRVNE, IIKOCIVVII, PABATE (masc. n. pr.).
Gen. aw, as PROSEPNAI2, EVTICHIAIS. FAMIHAS.
«, a AECETIAI. COIRA.
DEIA LIBERA. aes, es AQVILLIAES, MONIMES.
Dat. ai, a FORTVNAI, POVCINA.
»e, e VICTORIII, VIISVNII, IIRINII, DETRONE.
3
34
Acc. am, a UOVCANAM, CORSICA. Voc. o, e
Abl. ad, a HINNAD, AMBRACIA.
Nom.pl. ai, a TAMPlAI, MATRONA.
«. COLLECAS, quod exemplum ab amico accepi, qui epigraphcn integram vulgabiL Gen. asom, arom
om
um Dat. ais, as DEIVAS CORNISCAS.
Acc. as
Voc. ew, 69 NVGES
Abl. m, es
Deelinatio tecanda.
Nom. 0», o VECOS. CASIOS. COMIO-
om, 0 nOCOLOM. POCOLO.
us, u C^AVDIVS, ALBINV.
um. u PROBVM, COLLECIV.
«, tt. i, td AIEDIES. AFARIES, AMVCES, VIBIS, FVRIS, ALIS, MINVCI, ALID.
Gen. i, « VECI, OSTIEI, MACISTREI.
Dal. « ALEI. MADINEI, I^OVKDEI.
0. e HERCkO lOVIO. SACRICOSTII, IIRINII.
Acr. om. o DONOM. DONO, VIRO.
«m, u MOIRVM, CREMIV, DONV.
Voc. e, i Furie, f«ri.
Abl. orf, 0 OQVOLTOD, LADINOD, IDNOD, OCRlCkO-
«rf. u FACITVD. CONSOl^TV, DECRETV.
Nom.pl. oi, o< Giim«{oi, Ptlumme.
el Voc. ei, c FEILEI, PkOIRVME, FAl^ESCE, llll-VIRE.
ew. e*. i», i HERENNIEIS. PACEIS. ATIHES. DVOMVIRES. MACISTRES, MACISTRIS, MACISTRI.
Gen. oiom, orom 0/oROM. DVONORO-
om, 0 AISERNINOM, ROMANOM,SOVOM,AISERNIO.
«m, im DEVM. SERRARIVM, AISERNIM, Procum, Patricium
(Feslus, p. 249 cx lab. censoriis). Dal. ois lOVIOIS. hVCkOIS, i" Sulraonensi liluIo.fMomms.
I. lal. antiquiss., p. 555) polesl accipi pro casu terlio plurati. «M Oloei.
S5
|
kce. |
0$ |
ATESTINOS. |
|
Abl. |
eis |
I^EIBEREIS. DecHMlio lcrtia |
Nom. M, u$ OPOS, V.ENOS, OPVS, VENVS.
n, 0, tt. j, X NOMEN, CAPITO. CREMIO (fera.), PATER.
CERES. LEX. ». >, ei, e AIDIMS. AIDII^ES, MIHTARES, MIHTARE, MENATES, FEIDENATI.-
Gen. u», u VENERVS. NOMINVS, CAPITONVS, PATRVS,
CERERVS. TICONV. m, « PARENTEIS, SALVTES, CERERES, APOPONES-
Dat. ei, e OPEREI. HERCOI^EI. IVNONEI . APOI^ONEI,
PATREI. LEGEI. HERCVLE, IVNONE. lOVII. PATRE, MATRE, SALVTE.
Acc. em, e AEDEM, VRBE.
im, i TVRRIM, PARTI.
Voc. e DITE.
Abl. erf, e NAVALED, PRAESENTED, SERVILE.
«, id, i FONTEI. SALVTEI. OMNEI, AERID, OPID.
NOMINI. SANCTIONI. MARMORI, HEREDI.
Nom.pl. eis, ei, e CEIVEIS. ALPEIS. EISDEM. EIDEM, lEI, PISAVRESE- M PRAETORIS. lOVDICIS, TVRRIS. FINIS.
Gen. om POVMII^IONOM.
ium, um MVNICIPIVM. TERMENSIVM. PARENTVM.
TERMESVM. H MERCATORV.
Dai. Abl.
Acc. Voc.
ei* EEIS. EIEIS.
eu
Deeltoatio «lurt*.
Nom. os, us MACISTATOS. SENATVS.
Gen. uos, «o SENATVOS. SENATVO-
•««, tt, t SENATV. SENATI.
Dat. »«t SENATVEI. ue, u
|
36 |
||
|
Acc. uem,ue,um,u |
SENATV. |
|
|
Voc. us |
||
|
Abl. ued, ue, |
ud,u |
MACISTRATVD, CASTVD, SENATV. |
|
Nom.pl. . ^ us Acc. |
Dat. ^ Abf. ^* |
|
|
Gen. uam |
Voc. ut |
|
|
Nom. 6$ |
DIES. |
|
|
Gen. «if. et w, e, |
i |
DIEIS, DIEI, DIES, DIE, Dll- |
|
Dat. ff, e |
DIEI, DIE, FIDE. |
Acc. em
Abl. ee, e
Nom.pl. . Dal. .
Gen. om, «m
SiBCotaria 'de verhornm eeniatallOBC.
Praes. 8.» pers. sing. ut SPATIARVS.
3.» pers. sing. a CVPA.
3.* pers. plur. a DEDA.
ont. m EXFOCIONT, COSENTIONT, VIVON.
Praet. 4 .' pers. sing. et PETIEI, CONQV/ESEIVEI.
3.' pers. sing. et, e, eit DEDET, DEDE, FVVEIT, POSEIT
(POSllT, POSIT). is COVENVMIS.
r<mt,rot,ro COIRAVERONT, DEDROT,
PROBAVERO. re,ru,rm DEDERE. FECERE, EMEHV, LOCAVEERVN.
8 Fut ut VTARVS.
Plus.perf. 3.'pers. plur. ADIESENT.
Inf. er OITIER-
Couj.imp. 3.* pers. sing.' VELET.
CAP. XVIL Vl^>. o
Parcrf «n de verflo Salamio.
Babemus pauca ex lola anliquilate versuum saturniorum monumenta, quae veluli ex naufragio enataverunl. His igitur utemur; et quoniam Gram- roalici veteres complura ex hoc genere legerunt, deque his medilali sunt scitu digna, aequum est ut eorum iudicio acquiescamus , prjesertim cum liiteratores nostrae aetatis certiora non videanlur proferre.
Versus quibus olim vates oracula fundebant ii sunt, quos vocant salurnios (Varro de L.L. VIL 36); nec tamen reperti ab Italis, ait Maurus Terentianus (p. 2439 P.; cf. Atilium Fortunatianum, 2679 P.), ideoque saturnios deno- minatos, ut credidit vetuslas; sed est eorum origo graeca, illique metrum istud certo modo dederunt: latini mox po^lae rudem sonum seculi, ut quaeque res ferebal, sic disparis fi^urae versus vagos locabant. Quae recte dicta esse putat Ritterus (Ellem. Gramm. lat, p. 66). Nam cum metrum saturnium conslet dnabus partibus, ^rimaque sit testimonio pluriuro iambica, vel sil senarius iambus lotus ex sententia Diomedis, iam patet, ait Ritterus. origine latinum esse non posse;« pronuntiatio enim latina trochaica est et dactylica, non iambica. Haec quidem recte grammaticis veleribus consentanea: verum Herroannus, inventa anacrusi, docuit, quomodo saturnii versus possint scandi per trochaeos; quod si verum esl, illa. quam Ritterus unice adduxit, ratio tolletur, et itala origo versibus saturniis viudicabitur, quamvis ad graecorum modum veteres nostri, ut pleraque omnia videantur efTecisse.
Grammatici, qui primam versus parteln per iambos scandebant, secun- dam per trochaeos, existimarint , necesse est, latinos anliquos versus du- rissimos fecisse , et lege identidem servata , alios tamen breviores , alios longiores inseruisse. Et re quidem vera Atiliu$ Fortunatianus I. cit. fassus est, vix se invenisse apud Naevium saturnios, quos pro exemplo poneret. Idem alio loco p. 2698 passim et sine cura eo homines usos pronuntiat, maxime in tabulis quas triumphatores in Capitolio incidebant. Pius iudicio opUmi sunt versus quinque qui sequuntur.
Ex tabula Regilli:
Duello magno dirimendo regibus subigendis.
Ex tabula Acilii Glabrionis:
Fudit, fugat, prosternit maximas legiones.
Ex Naevio:
Ferunt pulcras craterras aureas lepistas. «
Novem lovis concordes filiae sorores.
Metellorum in Naevium:
Malum dabunt Metelli Naevio poStae
39
Hos ila scandit, ut prima pars sil iambicum dimelrum cataleclicum, sive tetrametrum colobum , secunda Irochaicuai dimelrum brachycalalcclicum , hoc est tribus Irochaeis constans. Forma igilur haec esse intelligitur, ait Hermannus (Elem. doclr. metr. p. 614):
In his versibus spondeus et tribrachus ubique admittitur pro iambo et Irochaeo; pro spondeo vero dactylus et anapaeslus: at dactylum ab uUima sede exclusum putat Hermannus. Originem versus saturnii naeviani aiambico senario repetit Diomedes (p. 495 P.); itaque sic scandi vult ut sex iambi sint, et supersit syllaba in tine:
Summas | opes | qui relgum relgias 1 refrelgit.
Conlra Hermannus anacrusi inciucta, de qua mox, sic scandit ut senarius sit trochaicus:
Sumlmas olpes qui 1 regum 1 reg as relfregit.
Nunc ut intelligentia ad ea quae de saturniorum expendendorum ratione diclurus sum recludatur, exponam quae de arsi et thesi, de anacrusi, deque accentu et rythmo a grammaticis tradunlur. Aiunt igiturin quolibet voca- bulo aliquam syllabam necessario existere, quae pronuntiando elevetur, re- liquae vero deprimantur. Latini, elevant penultimam aut antepenultimam, nec ullerius linguae suae proprietates progredi possunt: illa igitur syllaba quae elevatur, arsin seu elevationem habebit; reliquae quae ponuntur, thesin, ut in hoc: p4ter, eo quod pronuntiatio latina sit trochaica, habet arsin in pa. In vocabulis trium aut plurium syllabarum, si penultima est brevis, arsis habetur in anlepenultima, si longa est, eril in penullima ut p6pulus, rom&nus.
Quaeque vox in duas parles dividilur; in eam nempe quae habet arsin, et in eam quae hoc ictu deslituilur: illa pars quae habet arsin, arsis appel- latur; quae arsi caret, thesis dicitur. Sic in u p6pulus romanus » po et roma dicunlur arses, pulus et nus dicuntur Iheses: in « consilium)) et « depositi6ne » consi et depositio sunt arscs, lium et ti^ sunt iheses. Haec grammatici. Al Bentleius et qui eum sequitur Hermannus lenonl arsin esse in unica syllaba illa quae arsi notatur, caeteras vero syllabas esse thesim. Praeterea partt^ni vocis, quae aote ictum est, Hermannus vocat anacrusin, quoniam nec ab ictu sive arsi pendet, neque arsis est.
Ilem Grammatici aiunt, ut in recitando pronuutialio trochaica est, ila in scandendo sedes accentus in exlremani syllabam transferlur, et est pronun- tiatio iambica; diflert igilur in qualibel vore accentus pronuntiantis ab accentu scandentis: ille proprie accenlus dicilur, iste numerus seu rhythmus; ille fit toni elevatione, iste gignitur brevibus et iongis. Inde consequens
est ut in pronunliando idem sit trochaeus et iambus, at in scandendo alius in trochaeo, alius in iambo numerus censeatur.
Dixi quae de anacrusi, arsi, thesi, accentu, numero seu rhythmo tradi solent; nunc ad leges progrediar quae feruntur ul numerus versuum satur- aiorum inveniatur, quae quidem certe probabili conieclura et opinione continenlur ; verum enimvero eas nosse opus est ut plane constet quae sil receotiorum grammaticorum doctrina.
Versus salurnii in duas partes dividunlur; primam partem scandes vel per anacrusin ct tres Irochaeos iisque pares in hunc modum
Fu|dit fulgat prolsternit; vel per tres iambos iisque pares et semipedem
Fudit fugat 1 proslerlnit. Secundam parteni scandes per tres trochaeos, similesve
Maxilmas legilones.
Haec est mensura saturnii, quando est oplimus, nempe inlegros habet pedes sex et semipedem. Cum vero non inlegros habet pedes, tunc qui ^candere solent per anacrusin, sciant has ieges circumferri.
.Thesis cuiusque pedis potesl omitli, praelerquam finalis primae partis, et initialis parlis alterius. Itaque sic scandi iubenl hemistichium primum versus terlii carminis in Scipionem Barbati filium
LVCl|OM I SCIPl|ONE | — FILl|oS BAR|bATI et quinlum ex elogio Barbali
TAV|rAS||a, CIS|aVNA I SAMNl|o I CEPIT
Thesis in singulis partibus semel polesl supprimi; ilaque sic scandes versum quartum carminis sorani per iambos et trochaeos
DONV I DANVNT | HER|coTeI | - MAXSv|mE | MERETO •
Solulio arsis fil cum pro una svllaba longa duae breves ponuntur. Hiatus esl cum m finalis vel vocalis in Hne rum vocaje sequenlis vocis non eliditur. Caesura osl lormiiiatio parlis metri simul cum ordine vocabulorum, ita ut nalla syllaba supersit.
Haec tria non obstant in hoc rudi carmine, quominus censeas le recte scandere: exemplo sil versus secundus praeiiicti carminis de Barbati filio
DVONORO OPTVMO FVISE VIRO viroro Sic scandes per iambura et trochaeum
Duono ro o plunio fu ise vi ro vi roro Sic per anacrusin
Duojnoro 1 optu rao fu ise vijro vi roro Si elidis ro o erit thesis omissio; si non elidis eril hiatus.
40
Hic versus sioe caesura esl; prima enim metri pars cum ordine voca- bulorum non lerminalur, sed a fuisc syllabam accipil duasque remittit ut pes procedal; nempe dactylus pro spondeo; quod ilem slal pro trochaeo.
Haec placita, quae nec iudicare mihi in animo est, noc lanti sunt ut oporteal, duxi euarranda, ut quid de saturnii nalura grammalici vetercs et recentiores dicunl non i^norelur. Placet nunc carmen naevianum referre quale nobis servavit Gellius , reslitula orthographia eius temporis coniectura probabili. Naevius igitur suo inscribendum sepulcro mandavit hoc epigramma.
MORTALEIS INMORTALEIS - FLERE SEI FORET FAS
DEIVAI CASMENa! FLERENT — GNAIVIOM POETAM
ITAQVE POSTQVAM EST ORCEINO — TRADITVS TESAVRO
OBLEITEI SVNT ROMAi LIN--QVA LOQVIER LATEINA
In Gellii manuscriptis legimus hodie Romani loquier latina lingua quem locum certe corruptum, ita, ut vides, corrigendum suadoo metri causa
CAP. XVIII. .
Parcrgon S. — De fefttinaia rorma liKeraroni Uiinamni, quam curtiirani dicimus..
Exposui initio quae de forma vetustissima litterarum latinarum nobis innotuerunt; dixi etiam de secuta permutatione quarumdam; tum nolui silentio praeterire lineares tres tiguras quae in latinis titulis occurrunt, id est e et fei { sic scriplas 11, |i, Ii : indicavi eliam dissutas lineas litterae |\f\ io titulo casinate in quo recepta apparet littera |i. Nunc puto neminem fugere posse, quam arcte haec coniuncla sint cum originibus illius scripturae properatae quam appellamus vulgo citrsivam, Huius enim cum natuifa sit , ut litterae raptim cursimque stilo exarenlur, aul calamo pingantur, necessario factum est ut veteres linearibus uterentur elemenlis.
Et de formis quidem cursivis quae aetate augustea, diuque post sunt usurpatae, salis superque egi in opere Graflili de Pompei; hic quoniam ago de liberae reipublicae tempore, revocabo in mcntem quod in illo libro aperte dixi, nullum me invenisse litulum graphio scriplum litterisque cursivis, qui saeculum oclavum iustis de causis anlecederel. Omnes illi tituli qui aetatem cerlam produnt, nempe Pompeianus an. 675, Canusinus an. 687, el ex Homanis sancaesariensibus qui aetatis sullanae esse putantur, charactere quadrato conscripti sunt. Laminam vero illam plumbeam musei Kircheriani, quutn delineatam accurate edidi in lucem in Ephemeride archeologica nea- polilana., cur liberae reipublicae aetati fuerit qui allribueret nunquaro inletlexi; nam neque ob litteraturam, neque orlliographiae causa illam neces- sarro refert aetatem; imo si comparationem instiluas cum epigraphis pom-
L
4r
peianis» haius laminae ronianae alphabetum simile pene geminumque invenies alphabelo quod in inseriplionibus annis his 770, 774, 77<£, 774 exaratis io eo oppido deprehendas. Cum igilur haec ila essent, cumque bactenus inscriplionibus destituerer, quae fidem Tacere possent de litteraturae cursivae ante saeculum augusteum natura, summi procul dubio visa sunt mihi esse prelii fragmenta duo scripturae cursivae non ita pridem ad me -allata a Fr. Gamurrinio musei etrusci Florentiae praefeclo.' Reperit is igitor in aretino agro duo ex argilla rubra fragmenta paterarum, in quibus scripta quaedam Terba erant, quorum inlerpretationem ablnstituto borussico Romae insidente firustra flagitarat. Arripui avidius oblatam fortunam, inveniebam enim quod dia qaaesiveram, scripturae cursivae aetalis iiberae reipublicae ad quatuor- decim litteras in brevi licet cpigraphe. Fuit tamen dolendum maxime quod lilterae b,d, q non occurrerint, quas magnopere desiderabam. Litterae igitur istae quae numerantur sunt eiusmodi.
m
I tt
Forma a orta esse videtur ex A ; reliquae satis nolae sunt ex his quae docui io libro illo GraffiU de Pompei, ubi differentias litterarum singularumque natu- ram maltis indicavi. L hic angulata effingitur: linearum formam habes in titulis DODDuIlis» in vasculis dnobus sancaesariensibus. 0 infra hiat, sed quam facile distinguas, cum semel arripueris singularem litterae a figuram. Leges igitur sic:
a . . es . . em A)rchilavi A]mpionis Ep)apraes On)esum(i
Pe P
Is C
b
meti acet pul cim
42
Archaicae orihographiae indicia sunl i pro e brevi; praeterea digamma in Archilaviy lenuis pro aspirala in Ampionis, EpapraeSf Meti; u pro i in One- sumi, i pre u vel y in Cim[inum), Meli[mnaeum].
GAP. XIX.
Canonet paUeograpbici.
A in lapidibus el nummjs romanis [ excepla voce Roma ) unice adhibetur toto saeculo sexto el deinceps: in nummis lalinis frcquenlior, in nummis coloniarum inferi maris pene unice uno aut altero exemplo excepiis, io tiiulis vero praeneslinis lapideis latinisque frequeniissime.
A in tilulis aere incisis iiemque piciis, in iiiulis latiuis Sabinorum, Mar- sorum, Capenatium, Faliscorum, Pisaurensium passim usurpalur : item in nummis Apuliae et romanis Campaniae.
A saeculo exiremo quinio ei media parie sexii est usus fere promiscui cum A in urbis nomine Roma nummis inscripta. Ab a. circiter 560 ad &80 huius formae A maior est numerust media plus parie, quam A. Ab a. 580 ad 610 raro usurpaiur A. cessatque post eam aetatem.
A saeculo urbis quinto usurpari coepii, nec diu mansit, perraro posi me- dium saeculum sextum adhibetur.
G , C > G litierae usus incipii circa mediura saeculum quintum, praevalente adhuc lillera C pro k, g, c.
K incipii c. a. 500, et adhibelur fere unice anle litteram A saeculo sexio ei septimo.
V usus solemnis cessat fere saecuio sexio: iilira eam aetaiem adhibeiur in quibusdam titulis in Etruria insculplis et aliquando in nummis familiarum.
U mediae formae anie saeculum sextum non usurpalur.
L quadrata inilio apparet saeculi sexii, adhibeturque identidem cum l acuia
ei mediae forniae per saeculum sexium ; saeculo autem septimo sola regnal. O, viguit saeculo quarlo el quinto, obsoleta forma, post cam aeiatem. n quadratum raro in lapidibus usurpatur saecjalo quinlo et sexto: in nummis,
poculis, vasculis, similibusque etiam saeculo seplimo verlente adhibetur. P lunula hianie communis est saeculo quinto, sexto el seplimo. P clausum non raro apparet saoculo quinto ei sexto, eius frequens usus
saeculo sepiimo est.
Y adhiberi coeptus esi in paucis aelate sullana, cum anlea V eius loco usurparetur vel |, quae consueiudo mansit.
Liiierae initiales in titulis ad aelatem usque augusleam , inle^rique ver^us forma supcr celeras lilteras eminente, saeculo sexto et septimo nonnun- quam usurpatur.
Numeri subtraciione magis quam addilione signali : inde ortae formae V » ^y D, U), BD.
43
PuDCta in fine versuum apposila sunl post siglas aut voces imminutas id* que saeculo septimo reip. liberae: neque facile vocibus inlegris additum punctum in fine versuum invenies ante annum 700.
CAP. XX.
Gauones orthofrapblci.
Coosonantes duplicaiidi usus coepil ante Ennium , post medium saeculum
sexlum exempla habet rara usque ad annum u. c. 620. UsQs inde invaluii adeo ul ab a. 620 ad 670 consonantium duplicalarum
numerus duplo excedat non duplicatas. Leges paulutim a pristino more
discedunt, donec numerus geminatarum sii Tere duplus. Afflaius vocalium initio vocum omissus est perraro idque posl medium sae-
culum septimum. Afflatus consonantium adhibitus est fere promiscue ab aelale mummiana
ad a. 660: ab a. 660 ad 700 magis est adspiratum, oec tamen exempla
adspiralarum plus quarta sui parte numerum non adspiratarum excedit. IN in composilis ante P saeculo seplimo verti coepit in IM primum aetale
mummiana: aetate vero sullana conslanler |M usurpatur. At QV pro CV fere perlinel ad saeculum sepiimum medium. XS apparel primo in epistola consulum a. 568, deinde adhibeiur in fragmenlis
Legum a. u. 621-36, 643. Tandem revocatur aeiate Augusti, in qua usur-
patur frequenler. Nomina secundac declinationis in OS, OM cessant circa saecolum sextum
medium: declinatio in VS, VM circa a. u. c. 500 vel paulo ante oriiur. Lilterae finales pertinentes ad declinalionem OS» OM in antiquioribus ser-
vaiae, deinde passim omittuniur. R finita ieriiae raro apocopen patiuniur,
ilomque T finalis verborum saeculo quinlo et sexto. E pro I osurpani aniiquissimi ; buius usus saeculo sexto iam rarior est. Antiqui moris fuit V vertere in O subsequenle L: V vel O promiscue iam
adhibeiur prima parte saeculi sexti : rarior deinde O, saeculo septimo
per V scripium , paucis tiiulis oxceptis , qui vclorem orlhographiam
imiianiur. Diphlhongus AE loco Al in radicibus vocabulorum incipii usurpari bello
punico primt) : durat vero paucis cxceptis saeculo sexlo ; rarior iam in
septimo. AE in declinatione vocum incipit parle extrema saeculi soxli. Circa finem
saeculi septimi et aetate augustea velus Al reviviscit AV coepit mutari in O el O in AV saeculo sexto , mansitque usus in
perpaucis saeculo sepiimo. El pro I longo in radicibus vocum ad anliquissimam linguam sic perlinet,
Qt eius consueiudo nunquam sit intermissa.
44
OE diphihongus medio saeculo septimo incipil locum lenere Ol ; fluciuai tamen annis viginti fere promiscuus , qua aetate murus pro moirus con-
' staoter, ludus pro loidus aut loedus rarissime scribiiur.
OV diphthongus pro Ol primum exempium habet iu carmine Protogenis saeculo fere seplimo.
0 ex OV ortum saecnlo quinto, inde manavit in sextum.
Vocalium A, E, O, V duplicatio inducta saeculo sexto excitata et adhibita saeculo septimo, Suasore Accio, duravitque ad Sullam usque et ultra.
Duplex II ab osca consuetudine oria saeculo sexto, usurpari coepii aeiate fere ciceroniana et caesariana , nec nisi inter duas vocales , el conso- nantem ac vocalem.
1 prosodiacum ceteras supereminens litieras initio saeculi septimi orta coe- pii propagari aeiaie sullana.
I euphonicum Laiinorum est proprium ponitur etiam pro i brevi pinguioris soni exprimendi gralia: iiem ll vel lEI eadem aetate pro t longa usurpatur.
Vocalibus longis punctum imponi coeptum fortasse post medium saeculum sextum': serius posi Sullam circaque a. u. 680 punctum vel sicilicus in vocalibus A, E, O, V pro geminatione usurpaiur.
tt
PARS NUMISMATICA
INSCRIPTIONDlf LATINARUH ANTIQUISSIHARDM.
CAP. I. Naainii mommnonm, tjpU dod romanif, et iotcripti Roma,
\, ^OMA in postica.
Caput deae adversum tectum galea tribus cristis insigni : ipsi capillus intortus , et inaures ex gemmis glandis specie ; circa collQm mouile. Bos ad dextram pergens ore obverso; supra caduceus. Est in Kircheriano: similes quatuor inventi suni in aquis vicarellianis.
2. (=2.) ROMA in exergo posticae.
Typi iidem, sed pro caduceo est littera l^. Capillus deae, qui in praecedente asse est inlortus^ hic apparet so- lutus; monile omissum. Est in Kircheriano. Uis typis, additaque littera V, tres in aquis vicarellianis reperti. Momm- senius dat RoMA, o minuto et cruribus litlerae m mediis ad basem de- missis, male utrumque; o mediae est formae. In assibus his, ait Mommsenius, cerni V hodie tradi solet. Marchius in tabula y/, neque V nisi ad margi* nem pingi iussit: quaeritur igitur adhuc num vere V ibi deprehendatur. Forlasse ancoram vel simile quid, neque lilteram, monetarius eo loco pin- gere Toluit. Coniecturis his, quibus se ad scribendum accessisse probat sine idonea monumentorum notitia, illud eliam gravius accedit, quod Talso ait Marchium in tabula pingi iussisse y/, el ad msM^ginem addfdisse V (tab. 5, inc. n. 45), ea de causa quod addubitaret. Marchius enim non ea de causa omisit, verum quia nondum ei exemplum bonae flaturae occurrerat: hoc demum cum esset naclusi delinealum dedii in supplemento n. ^t (leg. descript. p. 38).
3. (=4.) a) RoMA in postica, triens.
Caput deae hastatae , cuius comae pars calamistro compta in collum Quit, pars intorta el retro acta ex cervice per medium verticem ad crislae modum frontem pertingit; frons lamina or- natur duabus quasi pinnulis instrucla dexlra laevaque,
48
H. (=43t) a) ROMA in poslica.
Caput iuvenile laureaium coma in cervicem fluenle. Equus efrrenis saliens. Esl denarius, cuius exial quinarius, ei iiira aenea iisdem iypis, nisi quod in aere equus frenalus apparei. «3. (=13/1) ROMA in postica.^
Capui deae galea phrygia iecium, offendicibus soluiis. Canis 'gradiens. Aereus nummus minimi moduli, pendens gramma gali. ei semis. hk: (=\3o) ROMA in postica. Capui deae galeatum.
Duo cornucopiae simul iunciae ui in nummis Vibonis Valentiae ei similibus. Nummus aereus exiai nunc in Kircberiano, pendens gr. gall. duo ei semis.
15. (=:13r) ROMA vel RoMA in posiica.
Capui muliebre corona turriia cincium, compiumque inauribus.
Eques eqoo admisso scuticam quassans. Nummus aereus pendens gr. gall. 5 '/»-7. Ex his invenii iriginia et unus in aquis vicareiiianis. ♦
CAP. II.
Nammi Romanonim lypU non romanit inscriptl
Romanomy Romano, Roamos\ Rommos. Romms.
16. (=1.) ROMANOM in poslica.
Aquila adversa volai, fulmen unguibus ferens. Equus alalus admisso gradu tendens ad sinistram. Pendei asses fere quinque aeris gravis. Invenlum esi aes in agro veliterno, ainnl Fedi Miscellan. II. 19f), et Eckhel, Syll. I. 98, illatumque in Museum Borgianum Veliiris. Post plures annos in Aemilii Brauni nianus cum venissel, emplum Marchius in Kircheriano colloCavii.
Inscriplio certissima: iamen Mommsenius scribere non dnbitavii p. 9: « M reperitur post 0 in Homanomy quod et singulare esi et dubium ».
17. rOMANOM in poslica.
Typi iidem ac praecedentes. Descripsii Lanzius Saggio II. p. 127: ignoraverunt Mommsenius el Ritschelius. Nuper ex Museo Guadagnio transiii in .Museum Britannicum.
18. ROM. . in postica.
Fragmentum aeris cum parte lyporum n. 1 . 2 descriplorum. Inventura
49
ad Tonnarangio, quae est lurris ainaranlhiana (vicum dixil iMommsenius) : illalum est in Museum Kircherianum a Marchio. !9. (=43.) ROMANO in posiica.
Capul Mariis barbaii galea lecium: pone ramusculus quernus. Proiome equi frenaii: pone spica. Denarius esi argenieus, cuius exlai Hbella ins^ripla ROMA iisdem iypis ediia a Fiorellio. Ann. di iNumism. 1846, p. ^3, sed mihi non visa in qua omissus ab edilore ramusculus , in nummo deirilo, racile aciem iDioeniis elusii : inscriplio mihi videlur imminuia defeciu meialli, aique supplenda ROMAno.
20. (=13a) a) ROMANO in aniica ei postica.
Caput deae galeatum. Proiome equi frenaii.
b) ROMANO in posiica.
lidem iypi. Sub proiome equi in posiica legilur SVES liiieris leviier e&lantibus foriasse ex repercusso nummo Suesano maneniibus. Fuii Romae ' apud Depoleiii negoiialorem antiquarium.
c) X)MA05I, ROMMOC, ROMAAC lypis iisdem. a. b. c. aenei sunl pendere solili gr. circa 6-7.
Tres hi nummi sub lillera e relali non difTeruni a praecedenie b nisi iituli orlhographia. In primo etiam, quem accepi a Lovaiiio, accedii gry- phus in deae galea. Cuin signia lunulae simile nunquam adhibitum sii ab artificibus Campanis , usurpalum vero appareai in Italia a Tarentinis ei Asculanis apulis, inde necessario deducimus ab arlificibus graecis fuisse, vel Tareoiinorum vei Ascul&norum Apuliae aliarumque regionum , qui barbara promiscuiiale alphabeii lalini et graeci, barbara eiiam corruptione Tocis, insculpserini Roamos, RommoSy Romms et similia, pro Rowanos, quod paiet eos voluisse ad graecam consueludinem nummorum inscripioruro TAPANTINOC {yoOixiJiOi) , YPIANOI. KAMPANO^
d) In Museo Briiannico olim vidi nummum eiusmodi inscripium )IOMA VIII T circa proiomen equi frenali: pone aslrum.
in aniica capui iuveniie diadeniaium pone meandri signum on m. luvai his conferre nummum simili iypo el inscripium KA2IO, quem vidi in Museo Floreniino ab aliquo principe gallo Cassii nomine percussum.
21. (=13c) ROMANO in poslica.
Capul Herculis imberbis diaderoaium, habens spolium leonis nodo
consirictum circa collum ei clavam. Lupa geminos lacians. Denarius argenieus pendcns gr. ^all. amplius sepiem. i2. (=t36) ROMANO vel ROMANO in aniica. Caput ApoIIinis laureatum fluxo capillo.
4
50
Equus olTrenis saliens; supra astrum. Denarius argenteus est pendens gr. gall. amplius septem. «3. (^.\3d) ROMANO in poslica.
Caput deae galea phrygia tectum, offendicibus solntis; pone si-
gillum artilicis varium. Victoria aj^a alis,. vesle fluenle, pene nuda, ramum palmae tenens, pendentem ex taenia coronam rerentem: pone graeca aliqua lil- tera modo simplex modo gemina dislinguens lypontm numerum. Denarius argentens pendens gr. gall. amplius sex. ^i. .. MAMO.. litteris retrogradis in postica. Caput Apollinis laurealum.
Bos humana facie a supervolante victoria coronatus. Nnmmus est aereus , quem reperi unicum in ingenle nummorum acervo eruto ex aquis vicarellianis. Pendet fere gr. gall. 5 ; nam est male habitus.
25. (=13^) a) RoMANO vel (^oMAno in postica.
Caput Apollinis diadematum, capillis nodo constrictis ad cervicem.
Leo pedis sinistri unguibus pugionem ori insertum tenens: satis
absurde describitur a Mommsenio leo gradiens et pedem attollens.
b) Nummus aereus ex. 1156 repertis in aquis vicarellianis hoc lypo, cusus in lucerino nummo, pendens gr. gall. sex, semis. Lucerinus ha- buit in antica caput barbatum , in postica delphinum , eique subiectam litteram |r.
c) Hi nummi pendere solent gr. gall. septem. Sunt vero ex his qui dupium pendent, quorum exempla habeo penes me duo inventa in the- sauro morinensi mihi descripto in Kphemerid. Inslituti an. 1860, 132-39: aliquot etiam vidi in Vaticano et alibi. Similis ponderis, nempe gr. U, 00 est neapolitanus aereus musei Aretini cum epigraphe NEOf^OAITilN et lypis his:
Caput Apollinis laurealum, pone E.
Bos humana facie: supra astrum, infra Mi in eXergo E*
26. ROMANO in antica et p.ostica.
Caput deae galeatum, capillum habcns nodo constrictum ad cer-
vicem. Aquila fulmini insistens, alis apertis, pone gladius. Nummus aereus, qui pendere solet grammala 17,00 teste Sambonio, « Recherches sur les monnaies de ritalie, pr. part., p. 131 ». Est in museo berolinensi et neapolitano; vidi etiam Vindobonae, habeoque ex museo londinensi aere expressum.
5i
CAP. iii:
Raniini lypit ronaiiit cimi episraplie V, k> ROMA k ^^^■'«^ oriieiB, vcl Laccriac flaii.
27. V io postica.
Caput lovis ad siDistram versam : infra nota preiii iacens, quae
e&t semis. Prora navis, supra litlera V. Semissis esl flaios pondere quinque unciarum ei semis: iradiiur in* veolus in agro roraano. Similem descripsit ^Liccio, Repert. 30, sed ibi V acuiam lilleram expressii pro iillera V, quod, cum possii esse verum, subil tamen dubitaiio de homine (raclanie id lemporis paulo cupidius nummos lucerinos. i8. ROMA in postica.
Caput Mercurii peiaso iecium, et prelii nota, Prora navis: ilem prelii nola. Exiani sexlans ei uncia cusi, referendi ad assem Irientalem flatum.
29. ROMA in posiica et k
Capui lovis laureatum el nota S- Prora navis, cuius insigne est ala ei nota S- Semis cusus pendens gr. gall. 47, 00 ; pertinet ad assem trieptalcm.
30. (-25.) a) ^ in posiica.
(lapui lovis geminuin. Prora navis et noia |. As flatus pendens uncias fere ternas, eiusque semis item flaius, (ypis romanis ei liltera V in poslica cuin nota S.
h) ROMA in poslica; el ^, (juae in argenteis nummis esi in aniica, vel postica, in aereis in posiica.
Extal vicioriaius pondere gr. 2,90, quinarius gr. i,90 apud me, sesteriius gr. 0,98. In quinario ei sesleriio capui deae galea phrygia legitur cum capiie gryphi, in poslica dioscuri equis vecti.
Suni ex aere cuso reliquae divijjiones inferiores semisse: in his ali- quando RoMA. Accedii his semnncia quae typum ropetii sexlantis sine nota ••, cuius loco in postica esl signum pronum r\n, Vidi in Museo Vaiicano.
c) Esi ei allera series in qua V ccmiiur in anlica ol in po>iica: haec qooque habei semunciam cuni noia § quam vidi in Museo Vindobonensi cum epigraphe ROMA, pendcl gr. gall. 3,439, perlinelque ad seriem fere sextanlariam.
• d) Exira seriem est quadrans cusus cum typo Mercurii, el nola qua- drantls in aniica ubi el liltera ^, et in posiica ROMA. Vidi in museis
52
Kircheriano el Vindoboncnsi , habei etiam los. Lovallius : lamen nemo haclenus mem/)ravil: pendel gr, fere.deccm. 31.' RoMA in poslica lilleris incusis, vel exlanlibus, el litlera k Caput laureatum lovis. Victoria trophaeo coronam imponil. Hac aetate cusus est victoriatus nummus pendens gr. gall. 3» 41 : duplex vicloriatus pendens gr. 6» 37 : exemplar baclenus unicum. Item semivicloriatus. Deinde victoriati nummi pondus est deminutum , et pen- dere solet gr. i,93. 32. a) ROMA in postica , vel ROMAr ROMA, ROMA, ROMA litteris modo incusis modo extaatibus. Semel vidi in sestertio scriptum RMA , omissa littera o.
Caput deae galea phrygia tectum alis inslructa, habente pro crisia
caput gryphi, pone nola quinarii V. Castores hasta proiecta in equis currentes supra capita slellae. His typis Romac cusus denarius cum nola X pendens gr. 4,05-28: quinarius cum nota V pendens dimidium, sextertius cum nota IIS pendens quartam pariem, idque usque ad annum 550.
b) Hac aetatc fusi Romae decusses uncias pendentes XL, cum nota X» et tresses cum nota III, quorum typi sunt caput deae galea phrygia le- ctum, alis omissis, cum capile gryphi. Prora navis.
c) Fusi sunt et dupondii cum nota II; sed caput deae galea corinthia tegitur : falso enim Mommsenius scripsit typum geminum esse decussi et tressi.
d) E4dem etiam cernitur galea tectum deae capul in dupondio cuso, cuius exemplum hactenus unicum pendet gr. gall. 39, 4 50 , referesque ad assem uncialem.
Vidi apud Depolettium. Nummus est recusus , quod Mommsenium fugit, in semisse assis Irientalis, cuius certe superant vestigia in antica prora navis et notae S^ itemque nomcn ROnia: insigne navis est delphin.
Igitur ab an. 486 ad 550 circiter nummi argenlei non deminuti feriri coepti cum nummis aereis deminulis , et primo quidem ab asse librali transitum est ad assem semissalem, deinde ad Irientalem ct quadrantalem, qui fusi , cum tamen eorum parles etiam cuderentur; deinde transitum esi ad assem sextantarium et uncialem, qui feriri coeptus est lege lala an. u. 537, quo anno coepit aurum cudi, et pondus argcnli aliquanium deminutum est; nam primo ex argenli libra cusi suni dcnarii LXXII , deinde LXXX , postremo circa annum 550 cx argenti libra dcnarii LXXXIV feriri coepti sunl.
Ex ea actale etiam typus poslicac mutalus, et in locum Caslorum biga Dianae substitula est, nnde denarii dicti sunt bigati. «
33. (=215.) RA in postica el ROMA circa annum 525.
53
CAP. IV.
Nomini ante et poiit an. 5S7 in lialia a Romanis flali, cusi, ifpis partim suis. parlim civilalnm subieclarum, el lilleris LTR« VT RoMA>
aliisque.
34. LT in anlica, R in poslica.
Capul barbalam diademalum, coma madida, forlasse Nerei.
Aquila Ihynno insislens. As librale, pendens uncias fere novem.
Est in Kircheriano. Aliud exemplum vidi apud Depoleltium liUeris ilelrilis, quod ex agro velilerno sibi allalum mihi narravit.
Arfentel.
35. ( = 2t6.) a) V in anlica T> ROMA vel RoMA in postica. h) T' in poslica el ROMA vel RoMA.
Caput laureatum lovis. Victoria trophaeum coronat. Victorialus nummus pendens gr. 3,37, 3,95, 2,65. c) V in anlica, T in postica el ROMA. Caput deae galea corinthia tectum. Dioscorus equo vectus ad sin. Vindobonae in museo vidi, pendet gr. fere 0,90, libellam puta.
Aerei.
a) V in antica, T in poslica et ROMA.
Caput deae galea corinthia tectum et nota •• in sextante.
Dioscori cum lanreis equilantes, manu prospere elaia. 6] V in antica, T in poslica et RoMA.
Caput dcae galea phrygia alala tectum cum prolome gryphi pro crisla, et nota •
Dioscorus lancea proiecla equo vertus. c; V in postica, T in antica.
Duo capita iugala Dioscororum.
Duo equi salienles slellis superslanlibus, pendel gr. 3,925.
36. a) RoMA in postica et V in antica.
Caput laureatum Apollinis.
Dioscori lancea proiecla in equis currenles: nota quincuncis ••••• Aereus quincunx pendens gr. 35,00 , rrferendus ad dextantem sexlan- larium, quem hac aelale noiulum exlitisse ait Mommsenius ( Histoire etc. p. 238 ed. Blacas).
54
b) ROMA in poslica el i^.
Caput Cereris spicea redimitum.
Vicloria quadrigam agens: nota dextanlis $•••• Aereus dextans pendens gr. 16,85 , 25,00 , 25,457 , 27.80 referendus ad assem uncialem. Quincuncem modo sublatum scribit Mommsenius, et eius loco cusum dextanlem qui repraesentaret quincuncem , et valeret dextanlem: quae somnia mihi videntur. Confer n. 44 &.
c) ROMA in postica; V in antica.
Caput Herculis imberbis spolio leonis tectum; pone clava. Pegasus currens et nota semunciae ^ .
Aarei , arscntei , aerel , cam ootit varilt ct epifmplic
ROMA, ROMA, RoMA.
37. (=247.) ROMA in postica et monogr. <g, j^.
Extatvictorialus pendens gr. 2,8 et quinarius gr. 2,05.
38. (=219.) ROMA in postica et CROT, vel ROMA CROT apud me.
Extat victoriatus pendens gr. 3, 05 , 2, 63.
39. (=218.) ROMA in postica et >B.
Extat victoriatus pendens gr. 3, 30 , 3, 21 , 3, 00 et semivictoriatus cum nota S pendens gr. 1,48, 1,44.
40. a) ROMA in postica et |C.
b) (=221.) ROMA in postica et K^. Caput Mercurii et nola sextanlis. Prora navis et spica. Nummus a est recusus in moneta Uieronis 11, qui morluus tra- ditur an. u. c. 540: pendet gr. 6-8; pertinet igitur ad assem sex- tanlarium. e) (=220.) ROMA in postica: CA in anlica el postica. Bifrons laureatus, barbatus. As uncialis recusus in asse romano.
d) Semissem iu recuso nummo nondum vidi, at saepe trientem in mo- neta Aeniadum.
e) Exlat etiam semuncia quam vidi apud Riccium. Omnes hi nurami pertinent ad assem uncialem. Adde:
f) ROMA et C in postica, in aere ROMA. Denarium, lypis commu- nibus edidit Dux de Blacas, Hist. de la monn. rom. t. II p. 247-8.
g) Sexlans est in Kircheriano, pendens gr. 4.
41. (=222.) ROMA in postica et H.
Series baec typis romanis est referenda ad assem unciali maiorem.
42. ROMA nota assis decimalis X et L in postica.
As unciali maior, typis romanis.
55
43. ROMA in poslica et M> C in antica.
Victoriatus pen.dens gr. 3,16; 3,05 communi lypo.
44. (=223.) a) RoMA in poslica el P; ilera P in anlica el notaS: R®MA el P in poslica cum nola sexlantis. Nummus ulerque typis romanis.
b) ROMA in postica, P in anlica.
Caput Cereris spicea redimilum.
Vicloria quadrigam agens, et nola prelii, quod est dexlans $•••• pendet gr. 17,00.
c) ROMA in pustica, P in antica.
Capul laureatum Apollinis.
Dioscori in equis currenles lancea proiecta : infra nota quincuti* cis ••••• Pendet gr. 6,85, 7,85^ 9,55. Pertinent igilur ambo ad assem uncialem. Vide supra n. 366.
45. (=2£4.) ROMA et Q in poslica.
Extant hi : viclorialus pendens gr. % 54 , quinarius, semis, mihi non visi. In Kircheriano est triens pendens gr. 8,95, pertinens ad assem uncialem.
46. a) RoMA in postica et V.
Sextana est apud me, pcndetque gr. gall. 6 ad assem uncialem referendus. b) (=370.) RoMA in poslica et V.
In Kircheriano est triens pondere perlinens ad assem uncialem. Ad semiuncialem forlasse spectare putat Blacas, Hist. de la monn. !I. p. 345.
47. Habemus denique semissem lypis romanis et nota ponderis S in antica: praeterea in postica supra proram navis S. el ad dexleram S, pendelque gr. 2,85.
48. (=214.) a) ROMA in poslica, ^l^X in antica.
b) ROMA in poslica, XXXX in anlica.
c) ROMA in postica, XX in anlica.
Caput Martis galeatum. Aquila volat fulmen unguibus tenens. Aureus a pendet gr^ 6, b gr. 4, c gr. 7.
Aureus , ut dixi , coeplus est feriri a Romanis an. 537 ea ratione, ut ex una auri lil)ra XCVI aurei scrupulorum trium ferirentur, quorum singulorum valor essel HS LX, tum CXLIV scrupulorum duorum qui vale- renl HS XL,eorumque dimidii CCXXCIIX scrupuli unius valenles HS XX. Nummos a Romanis idenliJem llatos rusos exlra urbem, nullo eliam addito loci nomine, declaranl flali soxtanlarii asses, quorum ingens nu- merus Eugubii Iradilur cum ipsa forma reperlus : Keposati , Zecca di Gubbio vol. I, p. 15, 16. 19. In museo valicano est semuncia percussa lypis romanis cum epigraphe ROMA, ct infra plroraiQ ro prona iacens quae esl scmunciae nola, nec potuit in urbe cudi.
56
Nunc progrediar ad descriplionem nummorum reliquarum lialiae ur- bium quae annum urbis condilae 537 vel cerle antecedunl, vel anle- cedere videnlur.
CAP. V.
Namoii flali pereiusi in lerrit Sabinorain et Eiraseorum, marc inler et Tiberim, Itemqne In terrlt Latinorum.
50. a) Ex agro Tarquiniensi aenei laleres duo eruii, pendentes singuli libras Tere duas, alier gr. gall. 609, aller gr. 545. Habent pro signo lu- nulas gibbo sibi opposiias in exlremis laieris pariibus aniicae et posiicae, ei medium iniervallum vacuum relicium.
b) Teriius later mihi emplus, cui icriia pars deesse videiur, pendens gr. gall. 442, habei in medio duabus inieriecium lunulis gibbo sibi oppo- siiis asirum radiorum sepiem. Alia praeierea fragmenia eodem lunularum iypo effossa ex eo agro nec alibi adhuc visae, mihi dudum persuaserunt veieres huius regionis incolas sibi haec aera olim flavisse. In his esl laier, quem modo prodo , dimidius , qui loco lunulae habel liiieram A addita iransversim noia librae. liaque, raiione longiludinis ei ponderis facia, ex praediciorum collatione , apparei noias ponderis medium locum oc- cupasse, fs^cile inier duo A iaceniia ad hunc modum |>li|<|. Quae conieciura optime confirmaiur, invenlo nupeirime Tarquiniis altero similis nummi fragmenio, in quo esi A ei irium librarum nola j ^ .
c) Uncia aeris gravis in agro iarquiniense nuper eRbssa, ferens A in aniica ei lunulam in posiica, cum noia unciae, pondere gr. 93,00.
tl) A in .aniica, in posiica vero area vacua vel caduceus.
Uncia est aeris gravis , edila a Marchio inier inceria. Cum ex aqnis vicareliianis allaii nobis sini huiusmodi nuiumi exempla quatuordecim , etl cum caduceo in postica viginii sepiem, facile inducor ut hos quoque ad aes Tarquiniense referam: pendere auiem soleni gr. 47,50.
51. a) V\ in aniica, M in posiica.
Caput suinum in aniica. Idem iypus in posiica , ei noia sextaniis •• : pendei gr. 56. b) V\ supra, M infra, in aniica. Granum hordei et noia unciae. In posiica flos. Pendei gr. 28. Ulerque nummus aeris gravis esi in Kircheriano ; sedes ignoratur.
52. SAF in postica.
Astragalus ei nota unciae. In posiica unciae noia.
num. 46
» 4
D 33
» 26
» 95
)i 581
» 361
57
Pertinet haec uncia ad illam aeris gravis seriem, cuius exemplaria reperta sunl numero 1H6 in aquis vicarellianis, sed anepigrapha.
Assis birrons imberbis, et. nola |
Caput Mercurii petaso teclum, et nola {.. . Semis. Ca[put deae galeatum, el nota S iacens. ..
Caput muliebre , et nota S iacens
Triens. Delphin, et nota trientis
Fulmen, et eadem nota
Quadrans. Manus aperta et elata, el nota trientis
Duo grana hordei, et eadem nota
Sextans. Concha , et nota sextantis
Caduceus, et nota eadem
Uncia. Astragalus, et unciae nota
Nola eadem in area vacua
Sftmuncia. Glans
Nota semunciae
Satis igitur conslare arbitror, hanc seriem ad populos qui lacum Sabate olim accolebanl pertinuisse, quos sabina lingua Saiinos potuisse se (iicere non est cur dubitemus; cum iidem in nummis bello marsico cusis sic se inscribunt MIIMISfli» hoc esllatina litteratura SAFINIM. Videtur etiam inde originem duxisse gentis Safiniae nomen.
53. S in antica et postica.
Caput diadematum iuvenile capillo fluxo. Idem typus. Extat in Kircheriano series integra horum nummorum , sed anepi- grapha, praeterea unus hic as cui addita cernitur initialis liltera S- Huius seriei reperta aera sane non pauca in aquis vicarellianis. Asses anepigraphi cum capile Apollinis. 4
Semisses cum pegaso 2
Trientes cum capite equi 10
Quadrantes cum apro 10
Sextantes cum capite dioscuri 9 •
Unciae cum grano hordei 73
Igitur verosimile mihi est hanc seriem ad populos Sabinos seu Sa- batinos pertinuisse.
54. (=14.) a) AZO) in anlica COZA\AO in poslica.
Caput deae galcalum. In Kircheriano et Vaticano ubi ...ZANO in poslica. '
^) COSANO in ppslica.
Caput Martis barbati galeatum ad dextram.
Protome equi frenati ad dextram versa, infra delphin. Apud ducem de Blacas qui ectypum misit.
c) C//WA20) in poslica.
lisdem typis, al equi prolome ad sinislram versa.
In museo Vindobonensi: vidique Ma^siliae in museo cum epigraphe imminula . . . A^ . . 20^. Terlium exemplum habeo apud me reperium in regione cluslna , in quo exlremae exlant liltcrae CW- . . ; C nempe pro O posito.
Mira sunt quae de huius nummi epigraphe scripsere Mommsenius et Ritschelius. llle de ieclione nondum satis constare dixit, quod Eckhelius et Carellius in postica legissent COZA. Conslat tamen Eckhelium legisse COZA et in poslica .. . ZANO. Hic ait omnes sibi scrupulos non esse ademptbs, nec post accepta duo exemplaria musei britannici. Uterque autem insinuare conantur nummos Cosanorum nunquam extilisse : sed epigraphen COSANO pro ROMANO corruptam olim ab artificibus , Avellinio v. cl. iudice , qui huic causae iudicandae nummum habenlem similem typum et epigraphen ROMANO adhibuerit. Sed haec antea refutavi.
55. (=H.) a) SEIC interdum 2EIC in postica.
Caput Mercurii petaso tcctum alalo , infra collum delphin , ante
caduceus. Caput Sileni nexum cum Ihorace apri et nolaarlificis varia, quae in museo Kircheriano est ^, in Vindobonensi (. Delphinem primus Capranesius expressit; notam hactenus nemo.
b) SEIC in postica, c in g nautata cernilur in nummo musei Valicani, et, testante Friedlaendero/eliam in nummo Berolinensi.
c) SEIC i>i postica et signum A.
Caput Mercurii causia leclum alala, cuius cassis in phrygii pilei modum assurgit , pendentque bucculae acu pictae : infra deU phin, ante caduceus. Typus posticae communis. Duo exempla novi, quorum unum est apud me : asper nummus est, et pendet gr. 0,55.
56. (=^12.) CORANO in poslica.
Caput laureatum Apollinis. Eques hasta proiecta currens. ^
Vidi in museo Parisiensi: pendet gr. 6,70.
Lilram aeream typis campanis narral Riccio se vendidisse Baroni Beher Stralsundensi cuius essel eprgraphe KORANO luculenler sculpta. V. Repertorio p. 3.
57. (=40.) a) AkBA in poslica.
Capul Mercurii petaso alato tectum. Gryphus. Vidi Neapoli in museo et alibi: pendet gr. 1,28.
h) AkBA in postica.
Capul deae galea leclum.
Aquila fplmini insislens, et respiciens ad sinistram. Vidi in Kircheriano el alibi: pendere solet gr. 0,60.
58. [-21.) A?VINO in.poslica vel A?VINO el retrograde OMIVrA, rionDunquam ACViNQ.
Caput deae galeatum ad sinistram.
Gallus slans ad dextram : supra astrum : in nummo retrograde scripto gallus spectat ^oislram.
GAP. VI.
Namnii GampaDiae laline inseripti.
59. (rrie.) o) SVESANO in postica.
Caput laureatum Apollinis: pone sigillum arliiicis variQm. Bques dcsultor conico pileo tectus, palmam lemniscatam ferens. Nummus argenteus qui pendere solet gr. 6,80, 7,28. h) SVESANO modo in antica, modo in postica.
Caput laureatum Apollinis: pone sigillum vel littcra. Bos humana facie a Victorla coronatus, infra lilterae monetales. Nummus aereus.
Littera s aliquando ila pingitur ) ut pene similis i esse videatur. f) SVESANO in antica et N. in poslica ...nOAIT, et {?. Typis campanis in b descriplis. Vidi Andriae in Apulia. Similem descripsil deinde Sambon ( Re- cherches sur les monnaies de rilalie m^rid. p. 53, n. 6) in quo plenior epigraphe NEOflOAIT. Tertium excmplum extat in museo Santangeliano editum a Minervinio ubi in antica NEOflOAITAN, in postica SVESAN, ut recte Minervinius expressit, et descripserat anlea Sestinius Cl. gener. p. U. Male a Mommsenio excipitur SVESANO.
d) SVESANO in postica, CAkENO in anlica lypis campanis, de- scripsit Sambon op. cit. p. 53, n. 6 in Calenorum nummorum serie:
«) SVESAN in postica, M1Vtia3T>l3nV>l in anlica typis campanis. Descripsit Sestinius Cl. gener. p. 14.
r; SVE5AN0 in poslica , PROBVM in anlica. vel SVESANO ^ PROBVM , vel SVESANo PROBOM : semel vidi PR^OM in museo March. Caroli Slrozxi Florenliae, semel (S)VE5VN0 PRBUVM. Caput Mercurii petaso alalo tectum. ilercules, posita clava, leonem manibus slrangulal. Nummi sunt aerei quorum exempla , quae transcripsi , vidi omnia. PROBOVM mihi nysquam est visum; tamen Ritsch. tab. VII, 73 pro-
w
fert ex museo Vindobonehsi , ubi certe non exlat. Contra PROBVM, quem ex uno sibi exemplo monacensi cognitum ait, Enarr. tab. p. 100, in Vindobonensi ego reperi duobus exemplis et stanno expressi. In iis imminuta initio scriplura esl, at clare legitur OBVM, ROBVM. In mona- censi vero ego legi PIOBVM. 9) SVESANO in poslica. Caput deae galeatum. Gallus stans, in area astrum.
Vindobonae in museo vidi nummnm carellianum recusum in quo ma- nent astri vestigia, et scripturae Su ESA quibus superpositus est typus cam- panus Neapolitanorum Toederatorum cum Calenis, cuius haec est descriptio:
Caput Apollinis NEonOAITilN.
Bos humana Tacie a Victoria supervolante coronatus, infra l^ : in exergo indicium est vocis Caleno; cernitur enim umbra litterae C post quam apparet astri vestigium quod dixi.
60. {=«1.) TIANO in postica.
Capttt deae galealum. Gallus slans: supra astrum. Nummus aereus est.
61. (=15.) a) CAkENO vel CALENO in poslica.
Caput deae , sigillum artiGcis et graeca litlera seriem matricum
indicans. Victoria bigas agens. Nummus argenteus pondere gr. 7,20. h) CAkENO seu CAI^ENO in postica , nonnunquam in antica vel utrinque.
Caput Apollinis laureatum.
Taurus bumana specie a Victoria supervolante coronatus. e) CAkENO in poslica NEOnOAITil et lillera P cum typis campanis. Nummus in thesauro Frosolonensi inventus ; immigravit inde mea opera in museum Parisiense.
d) CAkE.-. in postica, NEOFlOAITilN in anlica cum typis cam- panis. Edidit Carellius (Descript. n. 426). Vidi Vindobonae, in museo, et slanno expressi. Recte Avellinius monuit (Numm. vet. n. 506, Supplem. pag. 10] non esse recusum, quod falso putavit Carellius. In Carellii ta- bulis enarrandis Cavedonius, ut anto Avellinius, L quadratum exhibet. CAI^ENo datum male a Mommsenio in descriptione huius nummi pro CAkE-'. Minervinius aliud exomplum extare putavit in museo neapoli- tano: citavit tamen carellianum (Oss. numism. p. ^4, not. ^). Alibi non invenitur nisi Vindobonae et in museo Parisiensi in quo exemplo unice integra est inscriptio CAl^ENO quae in vindobonense carelliano immi- nuta, erosa metalli superficie.
61
e) Alind esl exempluin huios nummi in rouseo Vindobonensi a me snperius descriplum (59,^), in quo iniliatis C exlat, ceteras lilteras Dovus obruit typus.
f) CAI^ENO in antica, SVESANO in postica cum Campaniae typis. Descripsi in nuromis suessanis.
(=21.) g) CAkENo sic, et litlera A in antica, A in postica cum typo capitis galeali deao, ct in posiica galli slantis, ei asiri. Vidi apud Depolelti Degoiianlem. Aliud exeniplum habuit Minervinius qui edidil in Osserv. oomism. lab. III, n. 2.cum epigrdpbe CAkENO» at aslrum omisii, quod forte in eroso meiallo non apparebai. In aliis passim CAkENO iisdem iypis, al sublatii littera A*
62. a) CAIATINO in postica.
Caput deae galeatum. Gallus stans et astrum. , Vidi Parisiis in museo, et apud ducem de Luynes. Tertium exemplum oblulii museum monacense , in quo c angulata cernilur <AIATINO. Haec Iria slanno expressi. Avellinius in aliis esse leslalur CAIATINil, CAIAITNO el OMITAIA): ego non vidi. b) ...lATINO in posiica, VOKANOM in anlica.
Typi suni Aeserninorum. Caput Vulcani pileo conico laureaio iecium. Vicioria bigas agilans. Edidi ex museo Uar. Olivae. Supplendum Caialino.
CAP. VIL
Malies ^ namini colonianiin lalinarani In Samnio.
63. (=18.) a) MAHE5 in posiica.
Caput Apollinis laureaium. Bos humana facic, supra cassis cum bucculis. Nummus aereus typis campanis. Edidit Minervinius. h) MALIE$ in posiica.
Capui muliebre calvaiica leclum. Bos humana facie, supra larva barbata. Vidi in museo Viudobonensi et sianno expressi. Habet Saniangelianum ; sed ibi legiiur MAIIES Hnea L iacente omissa omnino.
Nummos hos aii Mommsenius omnino exlra Laiium pcrcussos, cum laflnae ex parte cerie lilierac coloniue alicui lalini iuris adsi^neni: unum resiai de quo cogiiare liceai Malevenium sive Malvenium quod potuil olim dici Malvessa vel Maliessa ab Apolline fortasse M«Xo£vr<y poiuitque
nomine mutari non statim posl coloniam deductam, sed aliqaanlo post. Quae cum legimus cupidilas nos subit sciendi quomodo epigraphae latinis certe conslent ex parle lilleris ; nulla enim est .quae cerlissime graeca essc non possit, praeserlim cum, non dicam Attici et Argivi, de quibus no- tum, sed ipsi Cbalcidenses Neapolitani L quadrato aeque ac acuto utanlur in nummis suis (Bull. Napol. I, lay. iv, 1 ). Quae cum ita sint sublato fun- damento, ruat necessc est omnis Mommsenii argumentatio. Nec magis ipse probavit Malies esse^decurlatum e\ Maliessa , cum analogice a (iraecis ila polerit scribi MAHES, "t SinOES, unde 'Ztnovq Graecorum et Si- puntum Italicorum ortum duxerunt, et Dores hac terminatibne ES pro EIS in similibus utanlur (Cherobosc. ed. Bekk, p. 1 18); tum origo graeca in Apolline MaAomf adsHpuUlorem ipsum Mommscnium nacta est. Sit igitur iste nummus graece inscriptus , oppidumque MAklE5i MALIE^ per anadromen MalvetUum diclum, italica dialecto, ut similia, Tarentum, Grumentum, cum habilaretur a Samnitibus. Et litleraturae graecae anti- quae specimen nuper habuimus in lapide sepulchri eiTossi Beneventi ad moenia in quo legebatur, ui mihi scripsit amicus Colle de Vita .. IPQ. Quibus argumenlis accedil commode traditio quae Graecos huius oppidi facit auctores. 64. (= 19.) BENVENToD in antica, PROnOM in postica.
Caput Apollinis laureatum.
Equus saliens, supra aslrum. Latini coloni ut Tama est, vetus oppidum Malvenlum ominis causa Beneventum Iransnominarunt. 1n nummo nomen oppidi, addila d para- gogica, osca consueludine ul in Tiamul, Acmhmiiad alquc in Ladinod , Loukdei j Idnod media r m d permutalur ^ ila in propotn lalinam vocem prohom dcbemus ajinoscere: nam his oltm diclum op ap pro ob ab et pop posilum pro pob, quod quidem probat ab hac permutatione ialinam lin- guam non abhorrere.
Itaque ut in Suessanis PROBVM, PROBOM , sic in Benevenlanis PROnOM : quae si diligenler altondamus , aple inter se inlelli^imus compsgtari; nec idoneus nos fugiet sensus. Namque ut metallum idcirco quod valeret in emplione mercium ost diclum v6^to$, idest lcx, alque ab aequo pondere phoeniciis bvW , graccis ^TaTh^, hoc est pondus esl ap- pellatum, ita a Latinis prqbnm dici poluit, quod esl, prohatum, legitiniuin. Itaqoe nuper in pondere plumbeo quod in formam amphorae eral effictum vidi insculplum exlantibus lilleris AEQV SVME; qua comparationo posse explicari puto islud PROBVM seu PROPOM in nummis; nec cogi nos aestimare aliud esse PRBOVM ac simplox vocabulum. Verbum su|)p!o, quod quidem cerle debos in VOkCANOM Aoserninorum, quo in ifummo placet iMommsenio subaudire vules, sed vorius forlasse addelur, dedicavi- mus, seu cives dedicaverunt, ut Graoci dnSnxAy.
t
65. a) AISERNI(NO) in poslica', VOKANOM in anlica.
Caput Vulcani pileo conico laurealo lectum, pone forceps. luppiter fulmen vibral agitans bigas. '
Vidi in museo neapoliiano: estubi Victoria supenrolai coronam ferens.
b) AISERNNIOM in poslica. VOKANOM in anlica.
lisdem iypis, Vicioria supervolai coronam ferens. Descripsit Longperier, Gabin. Magnoncourt p. 15, n. 140. Apud Riccium legi AISERNNIO. ei'ex museo Parisino dedit Riischelius Enarr. p. 10 AISERNNIO certissimum.
c) AISERNIM in posiica, VOKANOM in anlica.
Caput Vulcani, ul supra. Vicloria bigas agens. Edidii Fiorelli ex museo Bcrolinensi (Ann. di nunii^m. 1846 lab. III, % p. 194). Allerum cxemplum vidi in museo Neapoliiano. Teriium ob- lulernnt nuper ex agro anagnino. (i) AISERNIM in postica, VOkCANOM in antica. Capul Vulcani ul supra. luppiler agens bigas. Dosrripsil Adrian. do Lonppcricr, (iab. Magncncourl 18i0 p.15,ii.139. ^) M^RC fragmenlum corrupiae epigraphae in posiica , V^KANOM in anlica.
Capul Vulcani pileo conico tecium. luppiler in bigis folmen iorquens, Vidi Vindobonae in museo. f) AI2ERNINO in anlica.
Caput Apollinis laureatum, ei sigillum varium. Bos humana facie a Vicioria coronalur: infra T. Habeo apud me Uomae inventum in Aventino prope S. Priscam. Similem vide apud Avell. Opusc. II, 2, 6. 9) AISERNINOM in poslica.
Typis iisdem , scd in antica*pro sigillo sculum oblongum : in postica 1$. Esi in museo Santangeliano: descripsii Avellinius in opusculis t. II, 15. 159. h) AISERNINOM in postica. NEO . . in anlica. Typis campanis el in postica |$. Vi<ii in museo Spinelliano. Similem descripsii Avellinius ( li. vet. nuraism. Suppl. I, iO) ex Golzio, deinde in opusc. II, 14 inspeclo nummo. i) AiserNINO in anlica, NEofioAITHS in poslica.
Typis campanis, ei monogr. in posiica iU» h) aiS.'^RNIOM in aniica.
Caput deae galeatum, in galea serpens, pone clava.
64
Aquila cum serpenle luclans. • Edidi ex museo Baronis Olivae. l) aiseRNIM in anlica. Typis iisdem. Edidi ex eodem museo Olivae.
Mommsenius ail noslrorum nummorum inscriplorum Aiseminom, Ai- serniotih lectionem singularem el dubiaro non satis idoneis teslibus niti; tum esse merum mendum affirmut. Ilaec sunt signa animi impotentis. Cur enim non vidit quod in museo Sanlangeliano in omnium oculos in- currit? cur non interrogavit amicos? cur sibi ipsi sine causa contradixit? namque anlea ul certissimam et sincerissimam epigraphen habuerat apud Fiorellium (Ann. di numism. 1846 p. 38 .
CAP. Vlll.
Noiniiii Paeslanoraiii.
66. (= 17) tt) PAISTANO in antica, M (MEC) in postica.
Caput iuvenile arrecta in Fronle coma, in cervicem fluxo et un-
dante capilio, paluslri frulice redimitum^ pone capeduncula.
Duo dioscori in equis panlherae pelle stratis cxuUantes, quorum
capitibus stellae, altera nunc detrita, supereminent. Horum inte-
rior qui est intecto verlice palmae ramum, exterior pileatus fe-
^ rulam humero reclinatam fert, ex qua corona pendet.
Vidi in museo monacensi. Edidit Aveilinius posl Mijlingenum , de-
scripsitque opusc. vol. II, p. 93 accuratius quam aere expressitin lab. IV,
9. Bitschelius tamen hac tabuia usus est ad lineam, quamobrem nescio
quam vere scripsit (Enarr. VII, o9) gypsco so exemplo Vindobonensi ila
usum ut simul Avellinianum el Millingenianum exprimerel. Ad nummum
musei Vindobonensis suum dedisse atlirmal eliam Mommsenius. In de?
scriptione errarunt omnes. Avellinius in Vindobonensi seu Carelliano hoc
monogramma esse dixit ^ (vid. animad. ad Carelli catal. ed. in Carellio
cavedoniano). Tum .Mommsenius lineam illam sinuosam, qua terram signi-
ficant artifices, cuique duo cquijes insistunt, mire pro serpenle acce^it;
quam vero dixi capedunculam cjcnum post alios appellavit. Praelerea in
antica capul Apollinis laureatum , in poslica utrumque equitem palmas
lenere , infraque esse litleram M ailirmavit. Tamen Millingenus Avelliniura
monuerat iltam in nummi antica iniaginem Apollinis esse non posse, isque
in opusculis .Millingenum sccutus , est opinalus, fluvium Silarim pos^e
referrc, quod recle conlirniavil alialo nummo Salapinorum. Hipae eerte
Siiaris sunt paludosae, inlectaeque iuncis et fruticc palustri.
65
h) PAISTANO in antica.
Caput luveDiIe, fluxo et undanle capillo, redimitum palustri frutice. Dioscori stellis supereminentibus equitantes , alter capite intecto palmae ramum ferens , alter pileatus , dextra prospere elata , cuius equus cernitur pelle pantherae instratus. Vidi in museo Santangeliano, et stanno expressi. Qui hactenus scripse- mnt de Paestanorum nummis posticae huius typum male cum altero su- perius descripto permiscuerunt , atque in unum confuderunt. Nummus argenteus pendens gr. 1 , 7,18.
e) PAISTANO in postica, P in antica.
Caput Neptuni laureatum.
Invenis nudus delphino veclus vicloriolam sibi coronam imponen- tem manu sustinens. Nuromus aereus in Kircheriano. Duo mei pend. gr. 7,50; 6,80. d) PAISTANO in postica, P in antica. Caput Neptuni laureatum.
luvenis alatus nudusque delphino veclus sinistra tridentero ienet, dextra coronam elevat. Nummus aereus in museo Monacensi et Kircheriano alibique : mei pcndenl gr. 7, 70 ; 6,60. In similibus legi PASTANO, vel fill^T.i le- statur Avellinius.
fiAIStano nummus, duobus praecedentibus c, d, similis, recusus in nummo Salapinorum (AMIfl/^.. equus, A^; delphin.). Est in museo neapol. «) PAIST in poslica.
Caput Nerei vel Tritonis diadematum, et nota sextantis. Delphin et nota sextantis. Nummus aet^eus ad assem unciali maiorem referendus. Exempla apud me duo pendent gr. 9,30; 6,50.
f) Semissis , triens , quadrans , sextans , sescuncia , uncia omnes in- scripti r>AlS, et ad assem pondere semissalem spectanies: additar non- nunquam sigillum. Sescuncia in antica et posiica aeque signatur hoc pa- cto •i, habelque caput muliebre spicea coronaium, et in postica canem curreniem. Serius trientes et sextantes pondere deminuio PAES: inscri- bnntur etiam Magistraluum nomina cum epigraphe PAIS-
Mommsenius operae prelium non esse ait ut Magistratuum nomina varia reciperet in Corpus inscriptionum latinarum antiquissimarum ; quam- quam faietur similes nummos a. u. c. 665 aniecedere. Miror el poiuisse id scribere , cum inscripiiones quaeque aniiquissimae in Corpore illo Mommseniano ut in nosira Sylloge maxime ex nominibus consient pro- priis et quidem saepe liberiorum et servorum , iisque imminutis. Nec tamen idcirco est recie dictum omnia isia nomina aetatem praecedere sullanam cum in iis legamus quaiuorviros , ei quinquennales.
66
Nunc, ut paieat qni fuerint typi seriei, aereorum numiDorum ab se- misse et inrra, recensere duxi semissem, Irientem, quadrantem, sextan- tem, unciam sumpto exemplo ex magistratu Q, Va,
•
PAIS, Q \A in postica.
Caput Bacchi hedera redimitum. Cornu copia et nota trientis. Edidit Carellius tab. 4 32, n. 48. PAIS, Q \A in postica.
Caput Nerei yel Tritonis diademalum, el nola quadrantis. Delphis et nota quadrantis. Vidi in Kircheriano. Edidit Carellius tab. 133, n. 76. PAIS, Q \A in postica.
Caput Cereris et nota sextantis. Sus currens et nota sextantis. Edidit Carellius tab. 134, n. 79. Sescuncia nondum inventa est cum nomine magistratus. PAIS, Q \A in postica.
Caput Dianae cum pbaretra. Spica et unciae nota. Vidi in museo Borgiano Romae. Edidit Carellius tab. 134, n. 93. Eaedem series conficiuntur, collectis his qui pro nomin^ magistratus symbolum praebent. B. g. 1n tabulis Carellianis Caduceus tab. 132, 36 in triente, 133, 67, 68 in quadrante, 134, 76 in sextante, ibid. 91, 92 in uncia. In qua serie PAIS invenitur, non PAES 9 et in sextante sus est dimidius et appingitur delphin. y) PAIS, S, Q in postica. Caput Neptuni, S. Tridens. h) PAE in antica, L-ARTVE | C-COMIN |Tl-VIR in postica, e l nota semissis.
Aper yenabulo transverberatus. Vas cum lituo. Vidi in museo Parmensi, et est apud me. Editum est hactenus ARTV minus plene, legendum est L. Artuenus, cel. Sunl et nummi. in quibus horum duumvirum nomina, typis omissis, repetuntur in antica.
• ) PA in antica, P • ASVI llll-VIR in poslica. Caput Cereris velatum, et spicea redimitum. Spica. Vidi Neapoli apud Lauriam et stanno expressi. Hactenusmale FIASV, vel FIASVL vulgatum : Avellinius ...ASVI praen. eius et nomine oppidi omisso ob detritum nummum. De quatuqr- viratu dubitat Cavedonius ad Carell. p. 80 sine iusta causa.
67
*) P/t, ATI in anlica. Q • CEP | PE-III-TOL in postica. CapDi Herculis barbali spolio leonis leciom. Clava. In museo Parmensi ei apud me, pend. gr. 7. Avellin. male DE pro PE dedit. AJI esi in Parmensi, ul videiur.
/) PAS, QVIN in aniica el noia semissis S, CN l€L | M SAI vel M SAI I CN hEL in postica. Capui muliebre. Corona laorea. Habeo apud me. Edidii Carellios maie CN | MA. ») PAE, QVI ei nola semissis in anlica, CN • COR | M -TVC | PATR^ in postica.
Templum forte QVIrino dicaium. Corona laurea. Vidi in museo Parmensi exemplom opiimum, vidi ei Vindobonae. n) PAES in posiica, /Vfl (MAFI) in aniica.
Capui Nepiuni com tridenie, et noia semissis. Ancora cum iemone. In museo neapolitano. Male in Avellinii caialogo M Fl soluium. o) PAE in postica, ff (AVF) in aniica. Capoi Nepioni, ei S ooia semissis. Prora navis. In moseo Neapoliiano ei Monacensi. P) P>€ , L • ^ l€ vel L • \f ^e in posiica . D • FAD | EPVL | PEP vel EPVI I P, vel EPVL I P in aniica, et noia preiii S Temo.
Ancora ei noia semissis. Habeo apod me: Carellios post EPVL incidit DED, Avellinios legii EPVI-C, EPVL DEM: inmeislegi D-FAD EPVI P,inallero D^FAD EPVL npp, liiieris infra dimidialis. 7) PAES in aniica, FAD | POlT in posiica. Capoi rooliebre. Sos correns ei nota sexianiis. Dedit Carellios teb. CXXXIV, sr *•) L* tf in antica, FA | POlT in poslica. ^
Corno copia ei globoli qoaioor •:• ad siellae modom. Esi apod me. Collaiis doobos his nommis in qoibos Fadios Poniifex diciiur, explicabiior forlasse EPVL P EPVLo poblice EPalatos. M P/€S in posiica, CN TV in aniica.
Capoi Nepioni com iridente ei noia semissis. Prora navis inter doos delpbines. lo moseo neapoliiano linea aliqoaniom prodocia in "E ad laevam recie accipiior pro monogr. TE ab Avellinio ei aliis.
i) PAo, CNTV in poslica.
Capul niuliebre el nola Irionlis. Cornu copia. Esi apud me. Nomen videtur esse Teucidius. tt) PAE in anlica, Q TRE IIVIR in postica.
Capul Victoriae alaiae , capillo in verlice nodo conslricto : nota
semissis. Palmae ramus cum corona. Ex Carellio tab. CXXXII, W et Seslinio. Descr. iO, i7, et est apud me. Male Cavedonius typum descripsit. x) PH in antica, M • OCT | IIIIVIR in postica. Caput deae galeatum et nota semissis. Temo. In museo neapolitano. Incidit Carellius M DO IIIVIJl, edidit in ca- talogo M DO IIVIR; nemo emendavit.
y) P/cS. L- MARCI • N - GAVI IIVIR in postica, MENS BONA in antica.
Mulier in aedificio dislilo sedens, lanam facil. In postica nota semissis. . In museo Parmensi. Hactenus male leclum a Carellio tab. CXXXI, n. 32 L • MARC IIIVIR, n. 33 N CAVIL, n. 34 L MARCI M PA., ncc emendatum. In exemplo parmensi supplevi MENS ex Carellianis tribus, quae vox nonnunquam deest derectu metalli.
z) Pfc in antica, C * AX nitide insculplum, ||| EPVLO litteris peno fugientibus in postica.
Taurus cursu ruens.
Duo scuta oblonga decussata ut in metopis templorum ordinis do • rici repraesentari solent. In museo neapolitano. Edidit olim Avellfnius nihil de tota epigraphe exculpens praeter C * AX.
m) PA., Q* LA/^'PR in postica, MIL in antica, et supra aream SPDD vel ..DSS, vel . PDDS infra S.
.Faber ad incudinem malleum attollens; e conspectu vir proferens
dexteram imperantis gestu: in exergo nota semissis. Bilanx fulcro imposita, in lance dexira saccus plenus, in sinisira pondera. Nummi in sacco appendebantur. Ediderunt Avellinius et dux de Blacas mance ab nummis detritis. Coniuli exempla Monacense , Vindobonense , Parisinum , Mediolanense. Blacassianum, cum meis. Formula SPDD SPDSSr SPDDS in aliis Pae- sianorum nummis non inveniiur. Sic vero siglas probabiliier explicabis: Signatum Paesti Decreio Decurionum ; vel De Senatus Sententia ; vel De Decurionum Senteniia. Tum MIL forte erii militare (aes), nempe stipendium.
ffb} ?k in anlica, L * PA) L * SA in poslica. Caput deae galealum et nola semissis. Manus dexterae iunctae. Vidi in Kircheriano et habeo apud me. ec) PAEST in anlica et nota trientis. Clypeus macedonicus. Cornucopia et fulmen. Vidi in museo monacensi et habeo apud me. dd) Pfi:. in postica, L-AR PR vel iterum PA, in antica. Caput muliebre suspiciens.
Sus cum nota.sexlantis, eaque omissa, ubi reperitor oppidi nomen. ee) QLA/ in antica, LEX XXXX in posiica.
Capita Dioscororum iugata , stellis supereminentibus , in corona
laurea. Spica et duo globuli quos pro circellis male habuit Cavedonius, ad Carell. p. 72. ff) PA^ in antica, L- >t MSS in postica. *
Sella cum pulvino. Fasces cum secori. 99) MlfCIA • M • F in antica, PSSC in postica. Capot moliebre. Basilica, vel aedes sacra. Est apod me. hh) CAES-AVC-IMP in antica, M-TOR | CN • SAR | IIVIR io postica. Capot Atigosti iuvenili aetate. Laurea.
w) . . ECNATI VS • Q • OCTAV circa aream ; in area fe • S S • C
Caput Augusti laurealum, lituos. Laorea. Vidi et stanno expressi. A barone D'Aiily haboit Cavedonios sic in- scriptom (Momms. HisL de la monn. ed. Blacas III p.220): . . EGNATIVS Q-OCTAVI.. IIVlR P/^^S^SC (Paesli signatom Senatos Consolto). tt) M^EGN I Q-OCT | IIVIR^S 1 PSC in postica, vel Q-OCT 1 M-EGN hl I VIR-S-P | S-C Capot Aogosti laoreatom, litoos. Laorea. Sont apod me: primom dedit etiam Morell. fam. Eg. n. IV. «) L • CAEL • CLEM • FLA Tl • CAESAR in posUca, PSSC io antica. Capot Tiberii nodom, litous. Pileos flaminicos. Vidi Parisiis in moseo et stanno expressi.
70
mm) L IVLI CL • FLA • Tl • CAESAR • AVC II • VIR in poslica, PSSC in aniica. Capul Tiberii nudum, lituus. Bigae. In museo neapolilano vidi et stanno expressi. Litlerae L. I manenl vestigia. nn) L-LICINIVS- IIVIR in postica, PSSC in anlica. Capijit Tiberii laureatum. Victoria palmam et coronam ferens. Habeo apud me. Edidit Carell. tab. CXXXV n. 403. oo) C • LOLLI M • DOI IIVIR in poslica, P • S • S • C in exergo. Caput Tiberii nudum, lituus.
Mulier velata sedens hastae innixa pateram manu tenet. Est apud me. pp) C-LOLLI M-DOI llVh (vel IIVRI) ITE (ilerum) in postica, PSSC in antica. (lapul Tiberii nudum. Diana cum pharetra, arcu et lancea. Est apud me primum exemplum, alterum vidi in moseo Santang. et stanno expressi. W).A NfRGILI OPT HVIR in poslica, PSSC in anlica. Caput virile laurealum, lituus.
Vir galeatus d. vexijlum, vel baculum, s. parazoniam tenet. Habeo utrumque apud me.
CAP. IX.
Noiuni flatl. cnftl in lialU iranMpeimliM.
67. (=23) ARIMN in postica.
Capul Vulcani barbati pileo conico laureato tectum.. Gallus gradiens protectus scuto oblongo hastam proiectam te- nens et gladium subalarem, nudo capile, torque circa collum instructus. Bst in Kircheriano, nec ullum unquam mihi visum exemplum ple- nius scriptum.
68. (=7) a) FIR litleris ex parte delritis in poslica.
Aratrum utrinque, stiva, buri et vomere instructum : nota trientis . . • •
Acs cusum inventam in agro firmano , cuius geminum , sed epi-
graphe omnino deleta, Firmi extare didici a De.Minicis. Triens pendet
gr. 82 referendus ad assem 7 vel 8 unciarum , nam nummus noster est
detrilus.
71
b) PIR in postica.
Capul muliebre coma ad cervicem collecla el nola quadrantis.
Caput bovis obversum. Firmi apud Moronium pendet uncias tres et octavas 5 semis, librae firmanae, quae anliquam romanam fere aequat: referendus est igitur ad assem unc. 42.
c) 51 R in postica.
Bipennis cum manubrio et nota sextantis. Ferrum lanceae. Pirmi apud De Minicis pendet unc. 1 oct. 6 semis , librae: est igitar referendus ad assem unciarum 12.
•His typis fusus est etiam quadrans , tribus scilicet instruclus glo- bulis ••• , qui est in Kircheriano pendetque gr. 49. Dixi supra sextantem romanum cum capite Mercurii et prora navis fuisse cusum in Apulia cum nota quadrantis. In serie fusa nummorum, quorum in asse picta est semel littera Si sextans utrinque habet caput Dioscuri: idem nummus pro uncia fusus est, uno globulo addito. In allera serie cuius as habel utrinque caput gaiea phrygia toclum, el pone clavam, quadrans manum elatam repraesentat: item reperitur his typis sextans. Nec tamen utraque series sua caret uncia vel scxtanle. Haec monui ne res ut singularis quemquam moveat. Notandum insuper est monetam firmanam ab asse unc. 42 fuisse diminutam ad assem unc. 8. 69. (=8.) a) VEi in postica.
Concbae bivalvae striatae interior facies. Clava et nota trientis. Edidit Riccio in Ephem. tcatina, Vigile, 1844, 34 marzo, traditque pendere uncias quatuor semis. h) VES in postica.
Caput bovis adversum et nota sextantis. Luna falcata. Est in Kircheriano, pendelque gr. 85,90 referendus ad assem un- ciarum quindecim. e) VE/ in postica.
Bipennis cum manubrio, et nota unciae. Conchae bivalvae striatae interior facies. Est in Kircheriano pendetque gr. 44 , referendus ad assem unciarum XV. d) VES in postica.
Calceus et a, quandoque nota semunciae l . In Kircheriano pendens gr. 22,20 referendus ad assem unciarum XV vel XVI. 70. (=6,8.) a) -tAH, 4 in antica HAT. V in poslica.
Caput Sileni redimitum ferula hederacea tribus baccarum racemir distincta.
72
Canis in se convolulus cubans. Lilleram singularem ^ quam nemo hactenus repraesenlaverat , du- dumque nolaveram, nuper indicavit Dux de Blacas (Hist. de la moun. rom. I, 355) duobus exemplaribus suo et HolTmanui negotiatoris periti numismatici.
6) H H videri in asse Santangeliano, ibique legi ^ affirmat Fiorellius, et ego vidi. In altero exemplo extare simplex H. idem notat.
Epigraphen repelitam praebel unicus noster, ut videtur, eamque re- trogradam ab una parte, ab altera more latino ad sinislram conversam.
c) Extat assis communis , typis similibus , sed in antica tantum in- scriptus HAT in postica vero babet notam librae i. Pendet noster qui est in Kircheriano uncias rom. XIV semis.
d) HAT in antica.
Caput Medusae velut ex conchilio turbinato extans , atque circa
coUum spiris involutum» crinibus remulsis sparsisque: raro in
area nota S*
Pegasus et nota quincuncis.
Duplici signo notatum, semissis nempe el quincuncis habet museum
Sorricchiorum , certe genuinum, tesle Gabriele Cherubinio, cuius verba
refero ex epistola nuper ac^me scripta: « Si vede spiccatamente sopra la
testa femminile la sigla; ed il quincunce ^ di si perfetta conservazioDe
con patina lucidissima neraslra da non dar luogo ad alcun dubbio sulla
sua antichit^ ». Quincunx est in Kircheriano pendetque' uncias septem.
e) HAT in postica.
Caput muliebre ut videtur crinibus ad cervicem solutis, et nota
trientis. Vas ansatum in quo fabae planta, ut videtur. Est in Kircheriano pendetque uncias 6, denarios octo, semis.
f) HAT in poslica.
Rana piscatrix, Graecis Birpaxo^ ^tvq, et nota quadrantis. Delphin. Est in Kircheriano pendetque uncias tres semis.
g) TAH in postica.
Gallus (gallinam dixit Cavedonius) el nola sextanlis. Calceus. In Kircheriano pendet unc. \ el den. ii semis librae romanae. h) TAH in postica. Ancora. Nola unciae. In Kircheriano pendet unc. et den. 5. t) H in antica, A in postica, et nota semunciae i. In Kircheriano pendel denarios tredecim ei semis.
73
Inscriptio in asse el quincunce occupat nummi partem anticam, in reliqois excepla semnncia parlem posticam. In semuncia H teaet partem nummi adversam , A aversam. Marchius pro semuncia Hadrianorum hunc nummum dedit recte. Mommsenio hariolanti littera H visa est explicanda Hemilitron, quod Latinis rursus indicatum ait sigla i illis nota. Res per- mira nullo firmator exemploin nummis huiusaetatis: praetereahoc posito series Hadrianorum semuncia carebit qua tamen carere non potuit; ha- bent enim transapennini omnes Ariminenses, Vestini, Larinales, Lucerini, Asculani , demumRomani qui in Apulia suis typis nummos ferierunt. Nec vero quemquam movere debent litterae initiales oppidi sic divisae ut altera legator in antica, in postica altera: nam quid ipsi dicent si re- vocabo epigraphen in qua Aouyoq sic legitur scriptum ut in antica sit ^A^ (AAI), MOM (NO^) in postica?
Praeterea cum hanc semunciam nonnulli male tribuant Asculanis Apuliae quos aiunt foederatos cum Herdoniensibus Mommsenius ab Apulis amotam Asculo Piceno dedil. At sciscitanti mihi ab Asculanis amicis, responderunt nunquam in eorum lerris visam. Contra in territorio Ha- triensium saepe inventam novimus. Guius rei teslem excitabo hatriensem Gabrielem Cherubinium , doctum virum , qui nuper scripsit ad me affatim earum esse in eo oppido , complures apud Arlinium , plurimos haberi apud Sorricchios, egregios cives , et numismaticae cuFtores olim so- lertissimos. 71. a) PALACNV2 in postica.
Caput Vulcani imberbis pileo conico ieclum, pone forceps. Larva medusea alis instructa, ore hianle: infra serpentes arrecti in diversa.
Hunc nummum Borghesius primus descripsit e museo suo ( Bull. arch. neap. 11, p. 15). Sic ut pro serpentibus putaret se videre taenias mento personae illius nodo constrictas, legeretque PALACINV, crederet- que finalem litteram Z notam esse semissis. Tria vidi exemplaria, primum Parisiis in museo Ducis de Luynes, secundum in museo monacensi, ter- tium optimum Mediolani quod exhibeo ob inscriptioriem et imagines in eo expressius et evidentius insculptas. Sunt qui put^nt hunc nummum pertinere ad oppidum Aboriginum in agro reatino IlaAirioy dictum a Dionysio Halicarnasseo ; ast ea aetate nummos eiusmodi extitisse absur- dum est dicere; oppidum postea oon memoratur. Praeterea ex Palatio quomodo potuit ortum ducere patronymicus PaUwnus isti docere nos omit- tunt Gavedonius revocavit Pallanum oppidum memoratum in tabula Peu- tingeri inter Anxanum et Histonium in Frentanis, aiioqui ignotum vete- ribus. Nec tamen probavit quomodo ex PaUanum quod ipsum patronymica forma est, ut lovis Palanus in aere Rapinate, ortum sit Palacinu Borghesii. Sunt qui Palaciuum arbitrantur latere in cognomento iilius loteramnae
74
in Praetutianis, quae hodie Teramo dicilur, quod vocabulum corruplum legilur Paletino, Palestinae in breviario hyginiano de Coloniis, p. 226, 255, 259, maleque adeo sit a Cluverio emendatum Praetutiana, sive ut in indice scribitur Praeputiana; nemo tamen dixi^ cur iili Interamnae ad- ditum sit cognomentum Palacinae vel Paletinae , quod re qoidem vera causam non habet. Namque notum est Inleramnas istas urbes proprio cognomento distingui aliquando a fluviis praeterlabentibns. Itaque dicta est Interamna Lirinas, quae continens est Casinatibus, et Interamna ad Narem, unde Interamnates Nartes appellantur. Quaecum ita sint nostram Interamnam a praeterlabente fluvio Batino dici probabile est poluisse Interamoa ad Batinum, unde corrupti codices fecere Palacinum, Palelino, Paleslinae. Sedes Palacnorum quae fuerit ignoratur.
b) PAL in postica.
Caput deae dracone alato incinctum , cuius prominet in fronte rostrum; supra draconem est pegasus ales, circa collum monile ex globulis. Coronax querna. Est in Kircheriano-, pcndelque gr. 3,60. Fuit olim apud Millingenum, qui sulphure exceptum Borghesio misit. Hic pro f^AL quod recte Millin- genus delineatum et incisum erat edilunis, suasit ut lcgerct riALAClNV comparato nummo de quo egi superius. Male igitur faclum ut pro vera lectione nummi falsam Borghesius inferret, et ad opinionem delineatam mitter^t Cavedonio qui vulgavit in Bull. Minerviniano et meo an. II , tab. 1, n. 4 cum Borghesii epistola p. 45. 72. (=24.) a) IrADINEI in postica. Caput deae galeatum. Equus saliens, supra stella. Nummus aereus in quo casu patrio nomeii oppidi Larinum expres- sum, permutaiumque r in d fortasse ex consuetudine alphabeti Frenlano- rum in quo r scriptum legilur hac fonna Q ; namque eadem d pro r utuntur Hyriatini Garganenses in nummis sic insculptis IDNOhU vel IDNOD: in nummis vero graece inscriptis exhibent AAPINAN, YPIATINAN. (=506.) h) I^ADINOD in postica. Caput deae galeatum. Pulmen, caduceus. ' In museo Vaticano. Hi duo nummi cusi ad lilrae campanae modum ; nunc qui sequuntur librae partes continent ut Etrusci et Latini , quas per globulos indicant. Libram tamen omiserunt, incipitque series a quincunce.
c) UADINOD vel LADINoD in postica, V.
Caput iuvenile laureatum florente mala.
£ques pileo conico cristato tectus , clypeo rotundo umbone extaote
75
armatus hasla proiecla, equo admisso ruens ad sinisiram : nola quincuncis.
d) UADINoD vel LADINOD in poslica.
Caput deae galeatum.
Idetn typus qui in praecedente: nota quincuncis. Hactenus nemo caput iuvenile a muiiebre distinxit: V additur seriei, quae typo iuvenis Martis conlinetur; caret illa littera, qoae typo Mi- nervae instructa est. ^
e) UADINoD vel LADINoD in postica, V.
Caput laureatum lovis.
Aquila alis apertis fulmini insistens: nota Irientis. In Kirclieriano sunt exempla duo, quorum unus pendet gr. 7,75, aller 8,55.
f) UADINOD vel LADINOD in postica.
Caput Hercuiis barbati spolio leonis tectum. Centaurus arboris ramum humero reclinatum ferens currit ad dex- teram: nota quadranlis. Primus est in Kircheriano, secundus apud me pendetque gr. 6,50.
g) UADINoD vel LADINoD in postica.
Caput deae Thetidis laurealum velalum. Delphis et nota sextantis. Est in Kircheriano pendetque gr. 4,30. In museo neapolitano vidi alterius seriei sextanlem liltera V instrucluro. h) UADINOD vel LADINoD in postica. Caput iuvenile laurealum. Comu copia et nota unciae. In Kircheriano, pendet gr. 3,55. Vidi apud Depolettium exemplar nolatum V in antica. i) UADINOD vel LADINoD el L in posticae exergo; semunciae nota. Caput Dianae cum pharetra et arcu. Canis venaticus currens, virga seu baculus. Habeo apud me. Vidi in museis neapol., monac. et mediol. : semuncia. Jb) LA in postica. . *
Caput laureatum barbatum. Luna falcata et astrum. , Est in Kircheriano ; semuncia. 73. IDNdl- vel ID«HH, vel IDNOh vel IDN«H, vel IDN«D in postica. Caput iuvenile lanreatum. Bos humana facie. Vidi in museis Parisino, Monacensi, Vindobonensi , al. Nummus est Hyriatinorum Garganensium barbarae et corroptissimae artis, epigraphe vero concepta modo locativo , modo sexto casu cum paragogica liltera d.
76
•
Singularis esl forma el varia litterae ® @ 0 quae habetur a doclis pro th ex Graecorum alphabelo: at lilleratura non esl eius aelatis qua usurpa- batur a graecis t decussalis lineis introrsus instructa, cum plene esset scripta, nec reliquae lillerae cum litteris graecis, verum cum iis conve- niunl quibus Larinates utuntur. Quare pulo sic ab Hyriatinis pingi coepta O ut ab Hyriatinis campanis littera Y cui lineam addunt in media Turca "f pro puncto, quo etiam inslruunl T: nimirum casu fit ut O formam ac- cipiat 9 qua Graeci anliquissimi utuntur pro ih , el Y sic pingatur Y , qua figura Graeci achaici ps reliqui fere ch solent scribere. Erit igilur legendum Irnoi, Irnoii, Irnod. Omnino conferendi sunt nummi Obulconis latine inscripli ubi sic pingitur OBVLCO ut O graecum 6 imitetur (Lorich, Recherches num. concernant les m^dailles Celtib^riennes, 57, 4). Ipsum oppidum Irnum hac dialeclo Frentana invenimus dictum , at a Graecis YPION, teste Strabone.
CAP. X.
Namini in Apalia llatl, cufti.
74. {rr505.) o) TIA|tI, A in postica, vel TIATI in postica, A in antica. Caput muliebre diademalum.
luvenis nudus diadematus cqno insidens, et coronam imponens: infra delphin. Nummi duo argentei alter ab Avellinio editus (Opusc. II, 4, 2), alter a Minervinio (Bull. nap. IV, 4, 6). Tertium vidi in museo Santan- geliano in quo integra epigraphe TIATI a tergo equitis. h) (TI)ATI in postica. Caput deae galealum.
Hercules stans leonem suffocat, pone clava. In museo Santangeliano ex argento, libella.
c) TIATI in poslica.
Caput muliebre velatum. Aquila volaos ad dexteram. Id museo Parmensi nummus aereus.
d) TIATI in postica.
Caput deae galea attica tectum.
Noctoa pene adversa stans. Vidi in museo Monacensi, estque in Santangeliano , et meo: in Pa- risino TIA tantum clare legitur. Friedlaenderus dedit TIAT. con6rroal- que allerum exemplum quod est apud me.
e) ITAIT in poslica, |AI>IA-I lAOI^ in antica.
Protome equi fraenati.
77
Leo pergens ad sinistram. Bdidil Minervinius, Osserv. Numismat. lav. I. 6-8.
f) TIATI in postica, et N nota pretii.
Caput lovis laureatum. Aquila fulmini insistens. Est in Kircheriano. Carelliani duo pendent gr. 34,974; 35,867. Sambonianus gr. 32,67.
g) TIATI in postica, et nota quincuncis.
Capul Minervae galea corinthia tectum. Noctua stans pene adversa, arbor ad dextram. Est in Kircheriano, pendetque gr. 19,60. Carellianoruro quatuor pondus est 49.400; 44,781 ; 14,897; 10,778. h) TIATI in postica, et nota trientis.
Caput Herculis barbati spolio leonis tectum. Leo versus ad dexlram, supra clava, infra astrum. Vidi in rouseo Parisiensi, et est apud me pendetque gr. 10,50. i] TIATI in postica, et nota quadrantis.
Typi iidem ac in quincunce. k) TIATI in postica ad laevam, in exergo nota sexlantis ••• et se- munciae ^ ad dextram. Typi iidem ac in quadrante. Esl in Kircheriano ct pendel gr. 5, 25. Avellinius (Opusc. III, p. 1 1 5, 1 1 6. tav.1,8) putavit in hac littera $ latere monogramma W (= VM), quo com- pleretur urbis nomen TIATI 5 pro quo imminutum legens in suo exemplo TIA supplevit TlAiiVM. At extat nummus Romanorum Luceriae per- cussus, ROMA, \^ cum lypis sextantis, et nota semunciae f . V. p. 51, 3O9C. l) TIATI in poslica et nola sextantis. Typi iidem ac in superiore /1. Est apud me pendelque gr. 6,70. m) TIATI in postica et nota unciae. Typus in antica idem ac in sextante.
Noctua pene adversa stans, infra nota unciae, ad dextr. corona. Est in Kircheriano et vidi Vindobonae. Semunciam nondum inve- nirous in hac serie. n) TIATI in postica.
Caput^ Neptuni laureatum.
luvenia nudus delphino vectus vas ansatum dextra porreeta tenens,
tridentem sustinet sinistra: infra nota quadrantis.
Est Neapoli in museo Sanlangeliano, et vidi in Vindobonensi. Carelliu«
male posuit globulos quatuor: pendet gr. 6,313, fere ut quadrans cum
typo Minervae et noctua, cuius exempla duo carelliana pendent gr. 5,903 ;
6,886. Est igitur extra seriem cusus typis tarentinis,
78
75. (= 6.) a) \y PVHO • ^ • F • C • MODIO • CN • F in anlica,
Caput Apollinis laureatum.
Equos saliens, supra astrum. Vidi Luceriae apud Lombardos. Alterum exemplum prope Luceriam nactus, mihi ostendit Franciscus Mongelli, sed iam pene sectum bifariam a pastoribus. Caronnius legit QR* F in exemplo, quod Paesto tribuit. b) \y SEitiO • P * BAB in poslica.
Caput Apollinis coma in verlice constricta.
Gallus stans. Vidi Neapoli apod Lauriam.
Edidit Minervinius (Saggio di osserv. numism. p. 405), qui legit SE* POS • n • BAB *l^, explicavilque: Sergius Postumius, Pablius Babidius , Luceria. Mommsenius vero sic ^^ Sergius Postumius, Publius Babbius. litteram V el ipse pro sigla nominis oppidi habens. Al initiales nomini« urbis aut oppidi nunquam in nummis latinis punctum admittunt. t< itaque praenomen est duumviri praefecti coloniae, SEitii fortasse. POS a Mi- nervinio lectum deprehendere non potui in nummo male llato.
e) Argenteum nummum adhuc nullum Lucerinorum invenimus qui cusus sit typis lucerinis. In museo Santangeiiano lamen extat libella typis Arpa- norum» qui el ipsi a Tarentinis sumpserunt, addita liltera J in antica. At nomen Pulli riYAAOY aperte oslendil a Pullo , qui fuit princeps Arpanorum et Salapinorum , cusum , litteramque i retrogradam , notam pretii esse. Habet hic in antica caput Minervae galea attica tectum, in postica Herculem genu nixum, clava instruclum, leonem suffocantem ; in exergo ttYAAOY litteris fugientibus. Larinatium et Brundisinorum extat aerea semuncia, V, U nota inscripta.
Sequitur nunc ut dicam de nummis Lucerinorum propriis, nam de iis quos Luceriae Romani suis typis signaverunt, egi in Romanis. Series igitur duplex est altera aeris flati, allera aeris percussi. In priori serie, quae est ponderis quadranlalis , Lucerini inscribunt solam initialero litteram nominis sui , eamque duplici modo. Nam modo effingunt media forma , modo pene quadratam, quod alibi demonstravi, et nuper in diss. de canon. Ritschelii. Nolim tamen diutius silentio obruere quod dudum perspexi ; neiftpe male in semunciae postica descriptores hactenus putasse polypum effictum atque expressum ; est enim ibi thyrsus Bacchi taenia obligatus in summa hasta, cuius infimo pedi annexa est linea obliqua litterae ini- tialis Lucerinorum. Hi vero pro taeniae lemniscis imaginantor ibi esse polypi pedes, et pro capile thyrsi somniarunt polypi corpus.
79 Laccrlnoraiii •eivi Daniiiii extro' Mriein pcrciton • qai baclenai liiDOtaemnt, bi «001.
a) l^ in postica.
Caput Neptuni.
Delphis. Nummus repercussus lypis superaddilis, in antica capite Apollinis, in ppstica leone gradiente ad dext. epigraphe ramano non exstante de- fectu metalli.
b) V in exergo posticae.
Caput iuvenile, florente mala. Leo, snpra caduceus. Est apud Baselicem biccariensem in Apulia.
c) UoVKDEI in postica.
Caput Herculis imberbis spolio leonis teclum ad dext. Arcus et clava. Vidi in museo neapolitano et stanno expressi.
Serics nnniiBornin qnaJDi Lncerini feriemnt iinec ett.
d) (^507.) LoVCERI in poslica.
Caput Minervae galealum, nota quincuncis. Rota radiorum octo. Est in Kircheriano el pendere solet fere semunciam, quamobrem series referenda est ad assem uncialem: pendet gr. 14,00. «^ LoVCERI in poslica.
Caput Herculis imberbis spolio leonis tectum, nota trientis. Clava, pharetra, arcus: nota trientis. Est in Kircheriano, pendetque gr 10,3; 44,00. f) LoVCERI in postica.
Caput Neptuni; nota quadrantis. Delphin, supra quem ferrum Irideutis marini. %st in Kircheriano tribus exemplis, pendetque 8,50; 9.00; 9,80. 9^ LoVCERI in poslica.
Caput muliebre laureatum velatum: nota sextantis. Conchae striatae facies exterior. lidem typi sunt in sextante Larinatium. Qui est in Kircheriano pendet gr. 6. 60. A) LoVCERI in postica.
Caput Apollinis laureatum capillo ad cervicem submisso: nola unciae, Rana. In Kircheriano, pendet gr. 3,70, apud me gr. 3,50.
80
i) LoVCERI in poslica.
Capat Dianae, supra frontem luna falcala. Luna. In Kircheriano et apud me, pendel gr. 9,50. Videtur esse semuncia. k) LoVCERI in poslica.
Duo capita Dioscororum pileis instructa. Duo equi salientes. Videtur esse semuncia.
Laueeri ea terminatione scriptum esl qua Tiati, eodem itaque est opinor casu. Oppidum Tiatinorum quoniam dupiici forma effertur, id est Tianum el Tiate, necesse est ut communis sit origo Tia: inde Tiate op- pidum et civis Tiatis, Tiatinus. Ablativus Tiati ut Opi, Turri, Aeri, quae perinde antiquissima sunt. Nec aliter Louceri ex nominativo Loueer nt Tuder, Tudere sic Laucer, Louceri; est enim promiscue terminatus hic casus per e vel per i. Tianum Osci Campani declinant ablativo addita para- gogica d, 5IVMRKT: Lalinorum TIANO, quem genilivum pluralem esse docti hodie tenent, pro Tianom, ut Romano, aeque Bomanofn; Aisernio, Ap- semino pariterque Aiserniam, Aiseminbm; tamen ut quidam sentiunt in Osca epigraphe genitivns est mVITRIIT. At hic non video quam recte dicatur TIATI esse vocabulum imminutum pro Tiatiom, itemque Louceri pro Louceriom, Non enim procedit argumentum cum constet nullum genitivum pluralem imminutum hactenus extitisse ut in o sic in i: contra et Osci et Latini flectunt in tm addita constanter littera m, ut Aisertiim,
NaoiHil flMi.
76. (=86.) a) \f in antica.
Tres lunulae gibbo sibi oppositae. Conchae striatae exterior facies. In Kircheriano, pendet gr. 39, 00 ; 46, 50 ; referendus ad assenl on- cianim V-V|. fr) ^ in antica.
Delphis et nota sextantis. Idem typns. In Kircheriano, pendet gr. 45, 90; 89, 40; referendus ad assem un- ciarum lll-IV. c) ^ in antica. Luftula.
Lunula et nota unciae. Est in tab. Carelliana XXCIX. U.
81 Naaiini cnsi.
(=508.) d) \^ in postica.
Caput deae galeatum, nota sexiantis.
Duo delphines urinantes. Est in Kircheriano , pendetque gr. 4 0, 80 ; 14, 25 referendus ad as- sem quadranlalem.
e) ^ in postica.
Imago dimidia Herculis imberbis clavam ferentis humero inclina-
tam, tectique leonis spolio; nota unciae. Leo sedens lanceam bumero inclinatam portat. Habui olim apud me, vidique in museo Ducis de Luynes, pendetqne gr. 4,62; 6,57.
f) \£ in antica.
. Noctua ramo insistens.
Protome apri et nota $ semun^iae. Vidi in museo Santangeliaoo pendet gr. 1 , 75.
g) \£ in antica CAQ in postica.
Imago Herculis imberbis dimidia quae spolio leoois tegitur, et
clavam humero inclinalam ferl; nota pretii N * II- Duo dioscori equitantes lanceis proiectis. Est in Carelliana iab. XXCIX, 1. Alibi non vidi. Pendere fertur gr. 47, 40. Est itaque dupondius periinens ad assem uncialem. h) \f \n antica.
Caput Bacchi imberbis hedera cinctum.
Bacchus pedibus colurnatis systide indutus, lauro coronatus, se-
dens, altero pede saxum premens, cistam prope babens , ihyr-
sum laeva ienei, botryonem ostenlai dexlra
Vidi Neapoli, Florentiae, in museo Ducis de Luynes Parisiis, landem
Vindobonae, quod exemplum esi caeleris praestantius: pendere solet
gr. 30,00; 34,00. In ingenie saxo quadrato sedeniem, cui apposita sil
stella, putavit Cavedonius: ex prava nempe delineaiione Carelliana nummi.
i) \£ \n postica.
Capnt lovis, nota quincuncis Aquila fulmini insistens. In Kircberiano et apud me , pendei gr. 1 3, 40. A] ^ in antica
Caput deae velalum diadematum; nola quadraniis. Tres lunulae sibi gibbo oppositae, in singulis stella. In Kircheriano pendet gr. 11/70. Triens percussus non fuisse videtur. I) \^ in postica.
Caput deae galeaium, nota sexlantis.
6
82
«
Noctua ramo insislens. Id Kircheriano pendel gr. 9-12. m) \^ in poslica.
Capul adversum solis radiis cinctum clamide anle pectus conslricla. Luna crescens inlra quam aslrum, nola sescunciae •$. , In museo neapolitano, pendet ,gr. 6,26. Hactenus oroissa esl unciae nota. Est haec itaque sescuncia , quam Paestani sic repraesentant • ^ , Hipponienses vero globulo et lunula «C, Venusini assumplo S latinorum, primi scribunt •$> nempe uncia semis, ut deinde Romae in argento le- gitur I S , idest libra semis. ft) ^ in antica.
Caput Herculis barbati laurea cinclum, pone clava, nota unciae. Idem typus ac in uncia superius descripta. Vidi apud Sambon. et Lauriam. o) ^ in poslica.
Caput Mercurii petaso tectum,
Calceus alatus Mercurii et caduceus , additur in exemplis mihi visis nola S semunciae. Habelur in lab. Carelliana XXCIX, 42 ex editione Av6llinii. Vidi apud Vincentium Baronium negotiatorem et in moseo Santan- geliano» et babeo apud me, pendet gr. 3,50. p) \£ in antica. .
Noctua ramo olivae insistens. Prolome apri et nola ^ somunciae. Vidi in museo Santangeliano. Igitur Venusini duplici nota signant semunciam: adbibent onim S vel >. g) ^ in antica.
Caput bovis adversum. Caput aquilae. Edidit Fiorellius, Osserv. num., tab. I, n. 7. Non vidi. r) \£ in antica. Pagurus. Rana. Est in Kircheriano.
CAP. XI.
Naaimi in SaleDtiniii , in Laeanis, el cxlra llaiiaai • RomuiU casi.
77. (=27. »09.) a) BRVN in postica et V.
Vicloria ramo palraae lemniscum imponens. Delphin.
83
Vidi Vindobonao in miispo. Esl nninmus parvus aerous a Brundisinis pmussus semunciae nolam, ul similis nuinmus Larinalinm. pag. 75, t, illa sigla l^ repraesentans.
b) BRVN in anlica.
Deipbin el Iridens. • Gonchae slriatae facies inlerior. Edidit Avellinius, Opusc. t. II, lav. 5, n. H. Alius nummus invenilur risdem typis cum epigrapbe T P A ab eodem Aveilinio editus Bull. napol. t. I, tav. VIII, 8, quem vidi Vindobonae in rouseo. Uic sub delphine pro tridento babet turbinem marinum, et delpbis est ad dextram conversus. Ozantini eliam his typis utuntur, extatque in iDuseo Santangeliano exemplum in quo supra delpbin est A E et corona; in Carelliano tridens est et littera A-
c) Post coloniam deductam a. 510 seriem non integram monetae libralis Brundisini percusserunt, sed sextantem unciam et semunciam in quibus iidem typi ut deinceps npetuntur. Caput Neptuni laureatum et Genius urbis deiphino veclus, modo cornu copia, modo barbito instructus ferensque victoriolam sibi coronam imponentem, vel vas ansatum. Neptuno accedit idenlidein victoriola coronans ettridens; in posticae area sigillum varium; in semuncia est nota E pendetque gr. 1,334. Cusi deinde semis, triens, quadrans, sextans et uncia pondere iam imminuto ad assem semiuncialem et ultra. Tandem prodiere semisses in quibus primum apparent identidem nomina magistraluum: praecipua sunt in antica C ' A' ; M - BIT, QMC * Q-V.. in poslica AT, ARR, L-CoRN, K, A/E, Q- DE, g .
78. (=5H.) a) COPIA in postica. Caput lani geminum. Cornu copia et sigillum varium In Kircberiano: pendere solet gr. 7,95.
b) COPIA in postica et nomina magistratuum dissimulata. In asse musei neapolitani sunt siglae: M • C • M • C • U • Q. Avellinius in alio
legil L • M^L • L; Carellius habel L- L- M • DE quae corrupla videntur.
c) COPIA in postica, et p-.C-Q.
Caput deae Copiae: nota semis. Cornu copia: nota semis. vel siglae. Est in museo Santangeliano et Britannico; vidi etiam Vindobonae.
d) COPIA in poslica et C • l^ • O
Caput deae galeatum, nota trientis. Cornu copia et nota trientis. In Kircheriano. Vidi in museo Monacensi cum siglis L* • C*0; alibi Q-lrC. .
84
«) COPIA, U-U'AID iQ poslica.
Caput Herculis imberbis spolio leonis tecloin: nota quadrantis. Cornu copia: nota quadrantis. In museo Sanlangeliano. Alibi L*L- omnino quadratum cernitur. Lectio C'L'AID, teste Mommsenio^^Friedlaendero debetur. f) COPIA Q-U-C
Capul Mercurii petaso tectum, nota sextantis. Corou copia et nota sextantis. Vidi in museo neapolilano : ibidem aliud exemplum est cum epi- graphe U-U-AID. Mionnetus legil QL-C, Magnanus Q-P-C, Ric- cius L • Q • C
Uncia et semuncia nondum apparuerunt, semissis est perrarus. 79. (=5<2.) a) VALENTIA
Caput lovis, nota librae. Fulmen, sigillum varium, nola | librae. In Kircheriano et apud me pendet gr \%,bO , 40,90. b) VALENTIA
Caput deae Valentiae, nota semissis. Duplex cornu copia, sigillum varium, nota semissis. Est apud me, pendetque gr. 4,50 et in Kircheriano.
e) VALENTIA
Caput Minervae galeatum, nota trientis.
Noctua, nola trientis. In Kircheriano. d) VALENTIA
Caput Herculis barbati. spolio leonis tectom, nota quadrantis.
Duplex clava^ sigillum varium, nota quadrantis. Est in Kircheriano. «) VALENTIA
Caput Dianae cum pharetra, nota unciae.
Canis venalicus et nota unciae. Est in museo Santangeliano.
f) VALEI . . .
Caput Mercurii petaso aiato tectum, pone nota semunciae C. Caduceus, lunula, nota semunciae i. Vidi in museo Santangeliano et stanno expressi. Huic similem Garellius tab. CXXCVII aere incidit, omisso oppidi nomine et nota semunciae in postica.
Cavedonius illud C posticae putavit esse extremam nominis oppidi • syllabam male effictam. Patet Carellium recte expressisse, aliquid vero defuisse in illo exemplo defectu metalli.
65
80. EBOS in postica.
Caput lovis laureatum intra coroDam lauream. Fulmeo. Est apud me. Mionnetus quidem describit, sed non recte legit E-B-G'S (Descript. VI, 660, n. 338) in incertis ponens. Sestinius (Cl. gen. ad % 4824, p. 8) plenius scriptum invenit ic aliis huius jirbis nuinmis EBVSITANO, EBVSITANV. Graeci promiscue "ESoaog, et 'Efii/w$, et 'EBoOaoi. 84. CARTEIA ct ex altera parte CES | L • RAI | L • ACRI
A censoribus , ait Mommsenius , I. L A. p. 4 42, fortasse percussus. Aediles habentur in nummo Obulconis, in quo scriptum legimus. OBVLCO et nota CX altera parte L • AIMIL>
M-IVNI o CN VOCST F CN FVL ChF Nomina urbium bispani primo casu scribere solent VLI A, CARBVLA, CARISA etc. Reperitur etiam in eorum nummis nomen neutrius generis elhnicum ILOITVRCENSE . ILIPENSE, ORIPENSE , SACVNTINV, et quod superius posui EBVSITANO» EBVSITANV, cui supplendum est, metallum, quod expressum legimus in nummis imperatoriae aelatis.
CAP. XII.
Naittiiii fanilUraiii Eomaiianiiii BoflMc et extra cpsl.
Denarius qui Romae primus cusus est a 486 pars septuagesima se- cunda fuit librae romanae (Momms. Hist. de la monnaie rom. II, p. S6, ed. Blacas). £a aetate typus constans fuit in antica caput deae Ronrae, in postica Dioscori.
Deinde ab a. 537, boc esl ab asse unciali lege sancito fuit denarii pondus pars librae octogesima, coeptusque est variari typus in postica, at modo Dioscori modo Diana in bigis , deinde etiam Victoria in bigis repraesentaretur.
Distributionem nummorum familiarum sequor non illam quam Mommse* oios ia historia monetae romanae primum dedit , nec quam , post Ca- vedonii animadversiones, reperto etiam thesauro recentissime in Hispania, abolita priore , novam instituit vulgavilque ( v. Histoire de la monnaie romaine par le Duc de Blacas, voL II, ediL de Witte), sed edo privatam meam, thesauro Ricciae novissimo invento, omnium antiquissimo, quem descripsi declaravique nuper in Pmodico di numim, e sfragist, a March. Carolo Strozzi edito. Incipiam vero a periodo secunda, nam nunomos pe- riodi primae (a. 486-537) in romanis edidi supra c. IV, p. 53, seqq. Qui Qummi 10 thesauro Ricciano inventi non sunt hoc sigoo ^ notaDiur.
8^
SECU.NDA PERIODIJS
Namaii aaoroin «Mis pondus napcrat aDclam ex a. c. 5S7 m4 i%9. Den, ei vicl. ia ihes. Ricciano, qui reperti sunt pauci et valde detriti.
82. (=50.(1)) RoMA N («).
vel RoMA Den. RoMA aer. As. :rgr. 43.
In posl. Diana in cervarum bigis falcalam lu- nam ferens in capile.
83. (=24.) RoMA AR
RoMAaer. Typi communes.
Den. pendel gr. 3,95. As pendel gr. 30,00.
84. (=22.) RoMA M
ROMAaer. Deu. pendel gr. 3,51. As = gr. 40,50. In arg. Diana bigas agit. 85.*(=23.) ROMA /W
Typi commuiies. Den. = gr. 3,60.
86. (=24.) RoMA A/E
Vicl. = gr. 2,83. As = gr. 30,00. In ihes. Ricciano den. non esl reperlus.
87. (=25.) ROMA A» («/71«. Taurus).
RoMAaer. As = gr. 36,26.
In asse apud me tauri cornua infulis ornantur pendentibus, pendet gr. 24.
88. (=26.) RoMA ^, in ae. V?
vel ROMA Den. = 3,75. ROMAaer. As=gr. 34,00.
89. (=27.) ROMA fcP, tE, bP
Den. = gr. 3,60. As = gr. 41,30.
90. (-28.) RoMA TOD {sigili Avis).
As = gr. 34,62.
In den. Diana bigas agil.
(1) Hic numerus refert ordinera Pilacasianum ( Hisioiro de ia monnaie romaine. Paris, 1870, tom. II, incip. :i pag. S3}.
'9) In prima et secunda periodo omne^ inscriptiones sunt in nummorum postica. Mos inscribendi in antica nummi serius inceptus, v. n. 131.
17
91. (=29.) ROMA ? (sigilL Vicloria).
velROMA As-gr. 37,00. 9i. (=30.) ROMA 5>
As = gr. 35,00.
93. (=31.) ROMA M, Ml '
Den. = gr. 4,55, Vicl. =gr. 2,84. As = gr.
94. (=32.) RoMA hA^
Den. = gr. 3,04. 95.*(=33.) ROMA C-J^
Den. = gr. 4,27. 96.»(=34.) RoMA A«
vel ROMA Den.
As = gr. 18,54. 97.*(=35.) ROM/^ B
Den. 98.*(=36.) ROMA C
Den. edidit Dux de Blacas (Hist. de la monn. l. II, p. 247). ' 99. (=37.) ROMA CN-C/t
Den. = gr. 4,02. 100.*(=38. ROMA D ^
Den. = gT. 3,72. «01. (=39.) RoMA Ar. CN • DO
Ae. CN-DOMECN-DOMI CN-DOM-CN-DO/VE Den.rrgr. 3,00. As = gr. 27. 102. (=40.) ROMA Ar. t, A
Ae. 7t, TL Den. - gr. As = med. 26,00. In den. Diana agit bigas. 103.* (=41.) ROMA Q L C
Den. = gr. 3,95. 104. (=42.) RoMA M
Den. = gr. 3,55 delr. As = gr. 20,00.
Unciam vidi Tibure cum capile Mercurii et • nota pretii ; in postica prora navis supra ROMA ad dextram M et nota •.
m. (= 43.) ROMA Ar. P • /\/t , P ' A<t , P • Wt (««;<«. Clupeus). velROMA Ae. P-Afc
Den.=:gr. 3,87. As = gr. 36,75.
106. (=44.) ROMA OflV
A8 = gr. 31,62.
107. (=45.) ROMA T
As = med. 28,00. 108.*(=46.) RoMA SX • Q
Den. = gr. 3,7k
109. (=47.) RoMA GR, vel CR
RoMA Den. = gr. 3,51.
110. (=48.) RoMA Ar. a) C-VAR -fc) VAR, C'\A<.0
Ae. VH,0 Den. o) = gr. 4. fc) = gr. 3,78 delr.
111. (=49.) RoMA l^-Collr
Den. = gr. 3,25 detr. H8. (=50.) RoMA l' • ITI
Den. = gr. 4,00.
113. (=53.) ROMA Bh
As = med. 27,5.
114. (=54.) ROMA ^•MAMIH (««?i/r Ulysses).
As = med. 30,00.
115. (=55.) ROMA OPEI
As = gr. 36,00.
116. (=56.) ROMA - C-SAE
As = gr. 32.
117. (=57.) ROMA C-SA' vel S/K
As = gr. 36,38.
118. (=58.) ROMA M-TITINI
As=med. 31,52.
119. (=59.) ROMA, X Victoria agens bigas.
Den. = gr. 4,2; 4,13.
Mommsenius erroreni in pondere nolat; nam typus Victoriae posterior esl typo Dianae qui in quinariis eliam cernitur.
120. (=64.) RoMA Ar. PVR (sigiU. Mwex).
Ae. PV?
As = med. 26,00.
In den. Diana in bigis.
121. (=7«. ) RoMA Ok-AARC LIBo
As = med. 25, gr. 00.
148. (=403.) RoMA AV RVF
> Typus den. luppiler in quadrigis.
413. (=54!) RoMA Ar. C IVNI C-F
Ae. C-IVNI As = med. 25,00. 444. (=61.) RoMA C-JL '
Typus arg. Victoria in bigis.
425. (=62.) RoMA SAFRA, S-AFRA
ROMA A8 = med. 23,00.
Typus arg. Victoria in bigis.
426. (=63.) ROMA SAR, SAR
ROMA As = med. 24,00.
In arg. Victoria in bigis.
UK '\ iHSlT-r
TBRTU PBRIODUS
434. (=74.
CoDtUt denariis in Ihei. Riceiano reperti* detrilis.
427. (=60.) ROMA
ROMA
428. (=65.) ROMA
429. (=67.) ROMA
430. (=70.) ROMA
434. (=72.) RoMA RoMA
ROMA
433. (=76.) ROMA
434. (=78.) RoMA
NAT
As = med. 32,45; 23,20.
FLAVS
in den. Diana in bigis. P • SVI^A, P ■ SV A, P'- S V.A (tigiU. Capul mulieris).
As = med. 22,00. In den. Victoria iif bigis. Exeropium meam pendet gr. 48.
Primus in genle Corneliorum P. Comelius Ru- finus Sibylla (= Sylla) est cognominalus cnm esset praetor a. 542 ; eius igilur fiiius praetor a. 568 borum nummorum est auctor. NATA
Vicloria in bigis. Ar. M-ATIUI; M-ATIU, in anl. SAR/V Ae. M • ATIH
Den. = gr. 4,00.
As = med. 22,00. C-/^STI (njia. Canis).
Den. =gr. 3,84.
As = med. 23,00. t CV
Den. = gr. 3,85. M- IVNI [rigiU. Caput asini).
Den. = gr. 3,85.
|
w |
» |
||
|
136. |
(=79.) |
RoMA. |
P • PAETVS Den. = gr. 3,85. |
|
436. |
(=80.) |
ROMA |
C • BLAS A8 = gr. 21,73. |
|
137. |
(=81.) |
ROMA |
P^BMS, PBLAS Ae. P BL As = med. 23,00. |
|
438. |
(=82.) |
ROMA |
A^C/t As = med. 26,00. ^ In uncia typas. Capul feminae, in posl. corona. |
|
139. |
(=83.) |
ROMA |
L-FWI As = gr. 24,00. |
|
4iO. |
(=84.) |
ROMA |
W As = med. 25. |
|
441. |
(=85.) |
ROMA |
As = roed. 25,00. Semis = gr. 12,40. |
|
442. |
(=86.) |
ROMA |
CINA A8 = med. 25,00. |
|
443. |
(=87.) |
ROMA |
QMARI As = gr. 3.S,00. |
|
444. |
(=88.) |
ROMA |
/WIENA *A8 = med. 23,00. , |
|
445. |
(*89.1 |
ROMA |
SA/ As = gr. 26,60. |
|
446. |
(=90.) |
ROMA |
T\«D As = med. 22,00. |
|
4 47. |
(=91.) |
ROMA |
C-C\«TRIGE C-CVR As uncialis. Typusden. dea in quadrigis a Victoria coronata. |
|
448. |
(=92.) |
RoMA |
M MELI, in anl. CoTA M • A^ELI As fere semiuncialis. Typus den. Hercules in bigis Centaurorum. |
|
4 49. |
(=93.) |
RoMA |
CN-GELI As medius inter unc. et semiunc. Typus den. vir armatus cum muliere, in qua- drigis sceptrum ferens. |
|
150. |
(=100.) |
RoMA |
C • RENI (sigiU. Capra). Typus den. dea in bigis caprarum, sceptrum in manu et scuticam tenens. |
91
QUARTA. PERIODUS Constat denariis in thes. Ricciano non raris sed detritis.
ih\. (=52.) ROMA ROMA aer
152. (-66.) R6MA «53. (=68.) RoMA
4 54. (=69.) ROMA
C • SCR
Den. = gr. 3,92.
As=ined. 22,00. A-SP\«I
lu deo. Diana in biga.
C- AAiyvi
As = med. 25,00. In den. Victoria in bigis. U • SA^ {sigill. Lana crescens). As = med. 24,00. In den. Victoria in bigis. 455. (=73.) RoMA k-SE/W, USE/W, PITIO, PITIo
Den. = gr. 4,27-4,00.
As = med. 23. Hoc novum ponderis errati eiem- plum esse volunt*, namque denarius pendere debuit gr. 3,95. 156. (=75.) ROMA C-1ER- (LVC in aer.) (sigiU. Victoria).
Den. = gr. 3,80. As = med. 22,00. CN • kVCR TRIO
Den. = gr. 3,95. *
C-AVC Ad as. = med. gr. 19,00 refer. Typus den. statua imposita columnae ad basim hinc vir lituum ferens (M. Minucius Faesus augur ex plebe a. u. 454) ; inde vir panes tenens in manu ( L. Minucius cui columna posila est, eo quod annonam. populo provi- derit) pede modio innixus. Ar. SEX • PO FoSTUVS [sigill. Sinus lactis). Nuper vidi SEX • PMO (sic) in arg. denario. Ae. SEX POM As uncialis.
Typus den. lupa geminos lactans sub ficu cui insident tres aves: adest Faustulus baculo innixus, pileo conico tectus. Ar. Tl • \? Ae. TL-\?V, \P B
157. (=77) RoMA
158. (=409.) ROMA
459. (=440.) ROMA
460. (-414.) ROMA
m. i^m.) ROMA
462. (=122.) ROMA
m, (=96.)
164. (=97.) ROMA
m. (=98.) ROMA
466. (=99.) RoMA
467. (=124.) RoMA
0
468. (=429.) RoMA
469. (=434.) ROMA
470. (=432.) ROMA
174. (=1.34.) ROMA
Typus den. duo armali iDucrones infigunt in
porcum, quem minister tenet genu nixus. Typus quadr. caput Herculis.
L-i:FB/VI
Ad as. fere uncialem referendus.
Typus den. luppiter in quadrigis sceptrum el fulmen tenens. L MINVCI M
Ad as. semiunc. refer.
Typus den. luppiter in quadrigis sceplrum et fulmen tenens. L-AILI NOM XVI.
Typus den. bigae Yictoriae. M • AF RVS XVI.
As semunc.
Typus den. luppiter in quadrigis. C-TITINI XVI.
As uncial. semis = gr. 4 5.
Typus den. Victoria in bigis. C • Vt vel W C • F • FLAC X vel XVI
Ad as. fere unc. ref.
Typus den. Victoria in blgis. C • SERVEILI M • F X ^«H/t«. Laurea).
Ad as. semiunc. referendus.
Typus den. Dioscori decussatim equitantes. l> /£S GRAG ^ (st^i{/. Graculus seu Gornicula).
Typus den. luppiler in quadrigis.
Ad as. uncial. vel semiunc. referendus. Ar. Q • WEI H
Ae. A/E
Ad as. uncialem fere ref.
Typus den. luppiter in quadrigis cum ramo et fulmine.
In unciae postica corona laurea.
Ad as. uncialem ref.
Typ. arg. luppiter in quadrigis cum fulmine et ramo lauri. M • MRCI • /W^ ¥:
Ad as. uncialem ref. Typ. den. Victoria in bigis: infra duae spicae.
m, (-135.) ROMA
173. (=137.) ROMA Ar
174. (=11«) 475. (=H3.) 176. (=4U.)
477. =415.:
178. ;=446.)
179. (=147.)
180. (=118.)
181. (=94.)
T • Q K {siffitt. «Apex. i»Clypeus macedonius). Ad as. uncial. ref.
Tilus Quinclius Flaminius apice flaminico ori- ginem cognominis clupeo macedonico avi vi- ctoriam de rege Philippo declarat. TI-MINVC! C-F AVCVRINI X («ffttt. Li- vel AVCVRNI [luus auguralis).
Ae. Tl -AVCVRINI Ad as. semiunc. vel unc. ref. ROMA C-CV* [figill' Slrigilis el Lecylhus). As forte semunc.
ROMA S-V
As forte uncialis.
ROMA \>H \B
Uncia in cuius postica est corona.
Vidi Luci in Marsis exemplum hac epigraphe V H-V ROMA P • M
Quadrans rererendus ad assem fere uncialem. ROMA A/E [sigilL Clypeus macedonius).
Semis, triens, quadrans. ROMA Q E A^ T
Semis.
ROMA "E
Triens. ROMA Typ. den.
in ant. comm. , in post.
Cupido in bigis aurigans. OUINTA PERIODUS ^
Ab m. f !• md %U.
Gonstat denariis e thes. Eicciano copiosis et asperis.
182. (==94.) ROMA
183. (-95.) RoMA
184. (=102.) ROMA
185. (=423.) ROMA
Diana agitat bigas cervarum arcum suspensum bumero ferens, et taedam manu.
L-IV.I XVI
Den. = gr. 3,85. A^M-BA-EBI-Q-F -TAMPIP vel TAMPIL
Caput deae galeatum X
Typus den Apollo in quadrigis arcum et sa- gitlam tenens. PCALP M
Ad as. uncialem ref,
94
486. (=-125.) RoMA C
487. ;=126,) RoMA
488, (=427.) RoMA RoMA
489. (r.m.) RoMA
490. (=433.) ROMA 494. (=436.) ROMA
499, (=139.) ROMA
493. :=4 40.) ROMA
ROMA
Typus den. niulier in bigis tenens scuticam a Victoria coronatur. In semisse et quadr. in- tegra navis cum gubernatore: in medio Vi- ctoria cum corona.
• fiiW CEM M
Ad as. Tere uncialem referendus.
Typ. den. Mars in quadrigis. M//^V^I -/W-GEM ^ .
Ad as. fere uncialem roferendus.
Typus den. sol scnticam quassans quadrigas agit.
Ad as. uncialem rcferendus.
Typus den. Victoria in quadrigis coronam manu
elata ferens. Lege P. Maenius Anlias m. f. M-ACILIVS-M-F X
M-ACILI Ad as. lorte semunc. referendus. Typus den. Hercules cum clava tropaeum fe- rens in quadrigis. CN-DOM ¥i
Typ. den. Victoria in bigis, infra besliarius cum leone pugnans. M (sigill. Caput elephantis).
Dea in bigis cum sceptro et ramo lauri : cum
iintinnabulo. Ad as. forte semiuncialem ref. Typus den. idem qui C. Augurini. L • (vel I.) POST • A^B H (figili Apex). Typ. den. Mars tropaeophorus in quadrigis: l quadrata est, tamen nonnumquam ad mediam formam accedii. Ar. L-OPEIMI K
Ae. L-OPEIM. L-OPEI («>'«. Corona laurea) As uncial. apud me, pend. gr. 24,50: in qua-
dranie clava intra coronam. Typ. den. Vicloria cum corona in bigis. L-OI^ Assem vidi Tibure in collegio nostro: is pendet
gr. 34,55. Assem deesse in nummis ab a. n. 94 ad u. 45i putat Mommsenius (Hist. p. 207, S08).
m. (=44<.) ROMA
195. (r.U2.) ROMA
196. (-144 -'•ROMA
197. (=183.) -ROMA
«98. (=157.) /'ROMA C
199. (=159.) PROMA
200. (-180.) PROM/K
«01. (=146.)-ROMA
201 (=150.)-ROMA
'95
M'OPEIMI ^ [sigill. Tripus).
Typ. den. Apollo cum pharetra et sagitta in bigis. Q-PILIPVS . X Typ. den. eques cum causia macedonica diade- mate cincto, lancea armalus: in area causia curo cornibus caprinis. Ar. M -METELLVS Q-F X
Ae M • METELLVS (vel METEk^VS) Q- F As uncialis argnitur ex semisse. Typ. den. comm. vel caput Apollinis clupeus macedonicus cum emblemate capitis elephan- tis: circa clupeum corona: in aereis nonnun- ijuam littera l est mediae Tormae. /'T-CLoVLI alph, A-X.
Typ. den. Victoria in bigis. Typ. quin*. in ant. Caput lovis laureatum , in
post. Victoria trophaeum coronans. •CASSI X» S--. , S: [sigill. Urna). Typ. den. Libertas in quadrigis pileum dextra
ostentans virgam sinistra leneL In dodr. Caput Vulcani, prora: in besse Caput Bacchi, prora. SEX • li^l • CAISAR M [sigiU. Ancora)
Typ. den. Venus in bigis a Cupidine coronatur. PN -FABhPICToR QVIRIN X
Typ. den. Vir armatus sedens, lanceam tenens et clypeum in quo scriptum legitur QVIRIN. dexlra pileum flaminicum. Ar. C^SERVEIL, M,
Ae. C-SERVEILI (siyiU. Lituus auguralis).
Typ. den. comm. in quo nonnunquam { mediae
est fonnae: vel caput Apollinis. Bques clypeo protectus, in quo inscripta littera M hasta transfodit peditem armatumtho- race, clypeo et gladio longo. Littera illa M indicatur M. Servilius Pulex Ge- minus augur et hostium profligator. Ar. C • NVMITORI X
Ae. C-NVMITORI in sexL C • NVMITOR in quadr. vel C • NVM Ad ass. unc. refer. Typ. den. Vicloria cum laurea in qnadrigis.
303. (=454.) ROMA C - A/EMMI (sigSl. loTenis alalus capat femioae
Ad ass. nnc. refer. [coronat).
«04. (=452.) ROMA C-VC
Qaadrans, lypis communibas, fuil apad Bor- ghesiam.
405. (=153.) ROMA Q • MOLO
Ad ass. semiunc- refer.
SBXTA PERIODUS
206. (=404.)
207. (=404.)
208. (=405.)
209. (=406.)
240. (=467.) 244. (=408.)
ROMA RoMA
ROMA RoMA
RoMA ROMA
242. (=449.) ROMA
243. (=424.)
244. (=428.)
ROMA RoMA
245. (=438.) RoMA
246. (=443.)-ROMA(4)
C • CV^ • F TRIG. (tigiU- Victoria in prora). As semianc.
Typas den. dea in quadrigaa Vicloria coronatar. CARB, MCARBO, MCARBo (sigill. Stella Tcl Fulmen). Typas den. luppiter in quadriga sceplrum et fulmen tenens. C • PLVTI C • CATO
Typus den. Victoria in biga. Q-MINV-RVF M • F/V • C • F
Typus den. Vicloria in biga. M • TVLLI Typus den. Vicloria in quadriga palmam ferens supra quam laurea corona. luppiler in quadriga palmam tenens el fulmen. U M- PoRCI^AECA X
Typus den. Libertas cum pileo et sceplro in quadriga, quam Victoria coronat. Emblema est referendum ad leges Irium Porciorum de proTOcatione ad populum (Cic. de Rep. c. 34 ). /W- ACILI-B^BVS X
Ad as nncialem tcI semiunc. ref. Typ. den. luppiler in quadriga cum sceplro el fulmine, agitante Vicloria: infra clupeus. C • /VETELLVS X (sigill. Caput elephantis). As ferme nncialis.
(1) Inde inferibitar Roma Tel in entica vel in poftiee denariornm, et notatnm in- veniee litlera a , ^ ( = antica , poslica '^.
an. (=445.) -ROMA
248. (=U0.) -RoMA
219. (=448.)-ROMA
220. (=449.) -RoMA
97
Typ. den. luppiler in bigis elephanlorum a vi- ctoria coronatus. Q MX. Q A^ ^
As ferme uncialis.
Typ. den. comm. vel caput Apollinis. Cornu copiae et fulmen: circa coronae duae. Q-FABI LABEo
Ad assem semunc. ref.
Typ. den. luppiter in quadrigis cum sceptro et fulmine: infra rostrum navis. CN-COR^EL-L-F SISENA X
Typ. den. luppiter in quadrigis giganlem ful- mioans; supra sol, luna, slellae duae. A-AA^LI-a-F SER X .
Typ. den. Sol in quadriga, parteaversa luna et stellae duae.
SEPTIMA PERIODUS
224. (=455.) -ROAA
222. (=466.
I */C\ arg. Ae.ROMA
223. (=458.) «jj^
224. (=460.)-ROMA
In epislylio arcus : A/V ' AEMILIO • LEP X In antica caput mulieris laureatum diademalum. In poslica stalua equestris Manii imposita arcui tribus fornicibus instructo. L-PHILIPPVS (|) ^ (5i(/iH. Gallus). Typus den. in ant. vultus hominis causia regia macedonica tecti, nempe ^(tXiTtnov)] in post. statua equestris ramum lauri portans. Uncia babel capul Salurni. In prora navis canis, vel canis solus. T-DEIDI ^
Typ. den. Yir armalus flagellum intorquens in hominem armatum se clupeo protegentem , et ensem vibranlem. (€RVA X (sigill. in sem. Mulier libal, in quadr. Capra?). Typ. den. in anl. Thorax feminae galeatae scu- tum el lanceam ferentis , in area luna et astrum : in post. saepta fori ubi rogator dat sorticulam civi qui in cistam deponit : in medio funiculi duo, supra in area, sella.
7
225. (=464.) pR^Mk
226. (=462.) -ROMA
227. (^^^a.j/^ROMA
228. (^^ei.^/^ROMA
229. (^^^S.j/^ROMA
230. (=466.)«ROMA
234. (=467.) «ROMA
R^^MA
232. (=467.) ROMA
C. Licinius Crassus populum primus a. 609 ad leges accipiendas in saepla forensia e comitio eduxil (Varro R.R. I, 2, 9: ex emendalione Goettlingii ) , primusque instituit in forum versus agere cum populo (Cic. pro Lael. 25, 96). «M-CIPI-M-F X [sigill Temo).
Ad as. uncial. ref. Typ. den. Yictoria in bigis , in uncia caput
Herculis: temo. Primus est M. Cipius , cuius nomen in arg. anticam teneat. Pd ' L>rATI • Q • "CER^O ^ [sigill. Pilei Dioscur.). Typ. den. in ant. Caput iuvenilc Martis stellis duabus ornata tectum galea, in post. Navis, cuius prora desinit in caput galeatum, in co- rona querna. ^ In unciae postica corona querna. -CN-BLASIO-CN-F X
As unc. = med. gr. 2?, 00. Typ. den. in anl. Caput Scipionis galeatum , in post. Tres dii capitolini , in assis posl. Vicloria aptans arma tropaco. ^C • FOlT ^ [sigiU, Ancora).
As unc. = med. 26,40. Typ. den. in ant. Caput lani geminum, in post.
Navis instnicta. In unc. post. Mars in quadrigis. /^a-AAV-C-F-L-R vel C-F^L-M-Q^M X, X
Typ. den. Victoria in quadrigis. /'M-^ALlDR-A/Ec^FL vel C|f Oli M-CA.-a-A;E vel M-CALlD R- A/E .CN=L Typ. den. Victoria cum corona in bigis. Ae. "CN-DOMI- a^M •SILA-Q-CVRTI X Ar. pQN DOMI Ar. «Q-CVRT ^M-SI^ Ad as. unc. ref.
Typ. den. Caput muliebre galeatum: luppiter in quadrigis modo cum lauri ramo et fulmine, modo cum sceptro et fulmen vibrans. In semis. post. Clava ; in Irien. Clupeus cum
99
vullu medusaeo ; in qaadr. Clava , sagilta , arcus; in sext. Caduceus; in unciae anl. Caput Veneris, in post. Lyra.
233. (=168.)«ROMA /'M • SERGI • SILVS Q X
EX S • C Typ. den. Eques clupeo el ense instructus caput
hoslis ferens capillo suspensura.
234. (=469.) «Ro/\A /'L-TORQVA^Q X («>U Torques).
EX S • C Typ. den. Eques lancea proiecla currens.
i«M A^vRELI-SCA/?l velj \«L-COSCO-M^Fvel/
235. (=nO) «ROMA ^' L LIC^CN •DOM ^C • MALLE • C • F vell X
)«L-POMPONI-CN= vell [«L^PORChLICI )
Typ. den. Mars in bigis.
236. (=171.) PROM/K a^/W • AQVIL X
Typ. den. in anl. Caput radiatum et diadema- tum solis : in post. Diana in bigis cum luna et slellis qualuor.
237. (=472.) «ROMA «P-L/tCA PROVoCo
Typ. den. Homo armatus praecedente lictore cum fascibus, qui manum imponit capiti civis, cui provocandi ius a magislratu militari per legem aliquam Porciam faclum est.
238. (=173.) -ROMA /'L- FLAMINI • CILO X
Typ. den. Vicloria in bigis.*
239. (= 174.) pL • VALERI • FLACCI ^ [sigill Apex, spica).
Typ. den. in ant. Thorax alalus Victoriae: in post. Mars galeatus cum Iropaeo et lancea.
240. (=175.) /'L-MEMMI ^
Typ. den. in ant. Caput iuvenile corona quema redimilum: in post. Dioscuri cum equis.
241. (=176.) /'C^PVLCHER
Typ. den. Victoria in bigis.
242. (=177.) /'/W^FONTEI X
Typ. den. in ant. Bifrons imberbis, vel PP et duo capila iugata Castorum slellis superemi- nenlibus: in post. Navis cum gubernalore.
243. (=178.) PL'C/SiS\
K vel A, A5
Typ. den. in ant. ApoUo fulmen vibrans : in post. Lares duo sedenles innixi hastis, pone canis: in area Caput hominis.
100
244. (=479.) PROMK ^CETEQVS
EX*S*C Typ. den. in ant. Caput deae pileo phrygio iectum: in post. Puer Atlhis? pileo phrygio tectus equitat in capra ramum humero incli- natum tenens.
245. (= 181.) 'ROMA Roma sedens lupam nulrientem geminos intuetur:
duo Yolant vuUures: alph. X
246. (-482.) -ROMA -M-FOVRI (vel FOIRI ) • L • F • R.!
Typ. den. in ant. Caput lani geminum : in post. Roma sceptrum tenens Iropaeum gallicum coronat.
OCTAVA PERIODUS Bx a. a. c. ••• a« ■. •?• : mh m, ••> miniiiii ■rsentei Berrali ca«i coepti ■nnt.
247. (=184.) /'RoMA -C • EG/irVlEI • C • F «•''• Q
Typ. quin. in ant. Caput Apollinis : in post. Victoria in tropaei clupeo scribit.
248. (=485.) PP SABIN Q, in ant. el post. S
Typ. quin. in ant. Caput laureatum lovis: in posl. Victoria tropaeum coronat.
249. (=<86.) |d?S-S| pT\ -Q' in alph. Y, Z (sigilL Mus).
litt. incusis Typ. den. in ant. Thorax Herculis clavam ho- mero inclinatam ferentis : in post. Desultor laureatus agitans equos desultorios.
250. (=f87.j ^L-SCIP-ASIAG
Typ. den. in ant. Caput laureatum lovis: in post. luppiter in quadrigis.
251. (=488.) /'L-THORIVS-BALBVS l-S-M-R alph.A-X-
Typ. den. in ant. Capot lunonis lanivinae: in post. Taurus carsu ruens.
252. (=489.) /'C-ALLI BALA Q
Typ. den. in ant. Caput diadematum muliebre: in post. Diana in bigis cervarum.
253. (=190.) «ROMA /'L-SATVRN, L • SAT alph. A-X.
Typ. den. Saturnus in quadrigis.
Uncia in ant. Caput deae galeatum: in post.
L • SA^ in corona. Vidi Matriti in museo et
stanno eipressi.
101
254. (^^g^O/^ROMA a) -L- METEL A- ALB-S-F /'C-MAL X -ROMA b) /^C-MALL X ( si(/iH. Malleus).
c) /'C-MAL X vel X
-ROMA d^ej/^A-ALBINVS-S-F X vel R Typ. den. a, h in ant. Capul laureatum: in post.
Roma cum ense et lancea seden^ in armo- rum congerie a Victoria coronatur. Typ. den. c in ant. Caput Martis : in posL Vir nudus stans prope tropaeum clamyde in hu- merum reiecta ensem manu tenens et dub pede thoracem. Pone prora, vel tabella bi- patens , in altera pagina litleram P vel P , in altera interdam nomen ferens C - MAL* d,e\ii ant. Caput Apollinis: in posL Dioscuri equos ad fontem adaquantes, vel Diana in ant. et in post. tres equites lanceis proiectis currentes in peditem prostratum. Supra ap- parent vexilla duo. 265. {=m.)pEX'S< -PISO CAEPIO Q /'AD • FRV • EMV
Typ. den. in ant. Caput Saturni : in post. Duo quaestores sedentes. Q. Caepio, ait Auct. ad Heren. I» 42, 2i, qui id temporis quaestor urbanus erat (654-694), docuit Senatum , aerariiim pati non posse largitionem tantam, nempe ut aboliretur recognitio a populo pendi solita, pro frumento emendo.
256. (=193.) PL • CASSI • C>tlCI>V
Typ. den. Caput Cereris spicis redimitum. A-X. Tauri aratro adiuncti.
257. (=494.) /'AP^CL-T-AA.-Q-V^ A-X.
Typ. den. Caput muliebre galeatum. Victoria in bigis.
258. (= 495.) PC • COIL • CALD A-X-
Caput Romae galeatam.
Typ. den. Vicloria in bigis celeribus.
259. (=496.) Den. /'C-FVNDAN Q
Quin. /'C^FVNDA ' Q Typ. den. Triumphator in quadrigis triumpha* lihus, puer in uno ex equis insidet ramum laureum inclinatum humero ferens. Q in hoc quinario est Quaestor, ut in denario.
|
261. |
(=198.) |
|
262. |
(^499.) |
|
263. |
(^200.) |
|
261. |
(^201.) |
102
260. (=497.) ^M-hERENNI -PIEAS
ae./^ROMA /'M-I-ERENNI
Ad as. unc. ref.
Typ. Jen. Capul Pielalis diadematum.
Homo cursu praecipili ruil hominem humero
ferens. . In uncia Duplex cornu copiae. pL'\yL\
Typ. den. Vicloria in bigis. A^L- IVLI-L-F- «CAESAR Typ. den. Capul imberbe galealum. Yenus in curru sedens, quem duo Amores irahuDt per liquidum aelhera. ^Q EERM • n
Typ. den. Capul iuvenile galealum. Romanus el barbarus circa prostratum miliiem pugnanles. -L-PoMroN-MoLo pNMNK -Po/WIL Typ. den. Caput ApoIIinis laureatum. Numa lituum ferens ad aram dat thura: adstat minister agens capram , quam graeco ritu Apolllni sacrificet.
265. (=202.) /'M-SERVEIU-C-F alph. A-6)
Typ. den. Duo armati equis relictis pedeslri certamine pugnant.
266. (=203.) -M -CATO "ROM ''VICTJIX, ST
In quinarii post. VICRIX.
Typ. den. Caput muliebre diadematum.
Viclorla alala sedens cum palma, altera manu coronam vel pateram ferens.
Typ. quin. Caput iuvenile hedera cincium. Po- slica ut in denario. Sub capite littera mo- netalis graeca S apud me. ST Borghesius STipendium, Cavedonius interpretatur STata, STabilis: ego ROMA VICTRIX STat col- lato plumbo in quo legi: ROMA STAT AMICA (Diss. arch. vol. U. p. 138).
267. (=204.; ''L-COT X
Typ. den. Caput Vulcani. Aquila fulmini insistens alis apertis. Typus iiparensis in memoriam revocans a Cotta Liparam captum a. 502.
103
268. (=205.) «ROMA /'L • MEMMI • GAL
inae.posl. As = nied. 23,00. '
Typ. den. Caput Saturni.
Venus curru vecta biiugo, quam Amor coronat.
269. (= 206.) ac/^ROMA ''C • SVPICI • C • F «D • P • P (sigUl Palma).
As = gr. 28,00.
Typ. den. Capita Penatium iugata.
Duo homines lanceis innixi manum protendunt
in scrofam lactantem catulos suos in area
media.
270. (=207.)ar.«P-E-S-C /^LEIST • AAV • F [slgill. Triquetra);
vel^ROMA As = med. 25,00.
Typ. den. Caput Herculis imberbis. Roma stans a Genio populi coronatur.
271. (=208.)ar.-EXAPV pQ • FABI • C • F (sigilL Ciconia aut Ibis).
ae. /'ROMA As = gr. 22,00.
Typ. den. Caput muliebre velatum, turritum. Victoria in bigis.
272. (=209.] «PV /'M^LVCILI RVF.
Typ. den. Vicloria in bigis. 273.(=210.)ar.«/RG-PVB pL •SENTI • C • F
ae. /'ROMA Typ. den. luppiter cum sceptro et fulmine in quadrigis.
274. (=211.) /^P PP • SERVILI • M • F «RVLLI
Typ. den. Caput galeatum Minervae. Victoria in bigis palmam tenens.
275. (=212.) /'ROMA /'L^ PISO-L-F^FRVGI, vel FRVG, FRV (semel
semel/^RA FRVGI), vel /'L^PISO-L^F -FRVGI, vel
«PISO /'FRVGI, PB'L'P, in sest. FRVCI, in quadr. L • PISO ^ notae num. 4f, ^ (sigill. Victoria cum palma). As semunc. E Lege Plautia-Papiria a. u. 665. - Typ. den. Caput laureatum Apollinis. Homo equum agitans, palmam vel lampada
ferens. Typ. quin. in post. Victoria cum corona et palma.^ Typ. sest. in post. Equus currens. Typ. quadr. Caput Apollinis; in post. Temo, ancora. 276.(=213.)den.«ROMA /'D-SILANVS L^F vel D-SILANVS, -SALVS sesl.«ROMA alph. A-X.
vel«fep As semunc.
104
a) Typ. den. et sest. Gaput muliebre galeaium. Vicloria in bigis.
b) Typ. den. in ant. Caput Salutis; in post. Vicloria in bigis.
' c) Persona Sileni. Vicloria in bigis.
277. (=2i4.) PQ.' TITI [sigill. Luna, vel palma, vel pilei
As semunc. [Dioscuror. ) .
Typ. den. a) Capul barbatum diademate alis
instruclo redimilum.
Pegasus. b) Caput mulieris bacchae.
Pegasus.
278. (=215.) -A-PV- Ar. ^L-TITVRI «SABIN «»
Ae. /'L-TITVRI-L-F-S/^NVS
(sigill. Victoria cum palina et corona). As semunc.
Typ. den.